Giờ này những năm trước, khoảng sân trước nhà đã rực vàng hoa cúc, sân sau nồng nàn mùi củ kiệu, hành muối và tiếng gà vịt đòi ăn. Năm nay, trước cửa chỉ còn trơ trọi bùn đất khô nứt nẻ. Trận lũ cuối tháng 11/2025 quét qua cuốn phăng đàn gà bà vỗ béo chờ Tết, vùi lấp vườn rau và làm hỏng toàn bộ hơn 10 bao thóc tích trữ. Số tiền dưỡng già ít ỏi, bà dốc sạch để trát lại những bức tường nứt toác.

Ngồi bệt xuống thềm, tay mân mê túi quà vừa nhận từ đoàn thiện nguyện, bà Khù bảo: “Tết năm nay là Tết góp”.

Xác định mất Tết, bà không ra chợ sắm sửa. Nhưng không khí xuân len lỏi vào nhà theo cách riêng từ những món đồ cứu trợ. Bà cẩn thận phân loại: gói bánh kẹo ngon nhất dâng lên bàn thờ gia tiên; chai dầu ăn, gói hạt nêm cất vào chạn chờ nấu mâm cúng tất niên. Thấy bà không có lá gói bánh tét, hàng xóm mang sang biếu ít lá chuối; người quen xã bên gửi tặng đôi gà cúng giao thừa. Mảnh vườn trước nhà, thay vì trồng hoa, bà xới đất gieo vài luống cải, mong có bát canh xanh ngày đầu năm. “Nhờ tấm lòng mọi người gom góp, già vẫn có cái Tết trọn vẹn”, bà nói.

Cách đó vài con ngõ, bà Đinh Thị Của, 65 tuổi, thở dài khi nhắc đến phiên chợ quê. Trước đây, cứ ngày 17, 22, 27 tháng Chạp, chợ thôn đông nghịt, tiếng chào mời râm ran. Năm nay chỉ còn cảnh vắng hoe, người bán nhiều hơn người mua. Gần 40 con gà – gia tài lớn nhất của vợ chồng bà – đã chết hết trong lũ. Vét cạn túi sửa nhà, ông bà chẳng còn tâm trí sắm Tết.

Trong khó khăn, tình làng nghĩa xóm lại sáng lên. Nhìn mấy cây đu đủ còn trái, bà Của hái xuống làm dưa món (dưa góp), chia mỗi nhà một hũ “ăn lấy thảo”. Nồi bánh tét, bà xin lá chuối từ người em ở vùng không ngập, tính toán gói xong sẽ biếu những hộ neo đơn mỗi nhà vài đòn. “Chỉ cần vài đòn bánh, bát dưa, thêm chậu cúc vạn thọ xin được là thành Tết”, bà nói.

Tại thôn Phú Hội, không khí “Tết góp” cũng lan tỏa. Sáng 6/2, bà Nguyễn Thị Hồng, 75 tuổi, khệ nệ xách túi quà gồm dầu ăn, nước mắm, hạt nêm từ nhà văn hóa thôn. Nhà thuộc diện hộ nghèo, lại bị tốc mái, bà Hồng nói “chưa bao giờ thấy cái Tết lạ lùng đến vậy”. So với trận lụt năm 2009 nước lên nhanh rút nhanh, cơn lũ năm 2025 vừa lớn vừa kéo dài khiến người dân kiệt quệ, không đủ sức gượng dậy tái thiết cuộc sống.

Dù thiếu thốn, bà vẫn san sẻ phần quà vừa nhận cho những hàng xóm không nằm trong danh sách hỗ trợ nhưng cùng chịu thiệt hại. “Người có gạo góp gạo, có mắm góp mắm. Tết không mâm cao cỗ đầy nhưng ấm tình nghĩa”, bà nói.

Theo thống kê của UBND xã Tuy An Đông, bão số 13 và mưa lũ cuối năm 2025 làm 12 người chết, sập hàng chục ngôi nhà. Bà Lê Ánh Nhị, Phó chủ tịch Mặt trận Tổ quốc xã cho biết, không khí Tết năm nay rất trầm lắng.

Những năm trước, từ đầu tháng Chạp, đường làng ngõ xóm đã rực rỡ sắc hoa. Các làng nghề trồng hoa cúc, hoa vạn thọ hối hả xuất hàng. Năm nay, đi dọc trục đường chính, chỉ thấy những vệt bùn khô và những ngôi nhà đang sửa chữa dang dở.

“Các vựa hoa thất thu do cây giống chết, giá hoa tăng cao khiến người dân e ngại, không dám mua. Những hộ làm nghề truyền thống như bánh tráng, dưa muối cũng ngừng sản xuất vì vốn liếng đã trôi theo dòng nước”, bà Nhị nói.

Không chỉ sản xuất đình trệ, sức mua tại các chợ giảm sâu. Bà Nhị cho biết, người dân năm nay chủ yếu tận dụng quà từ thiện để ăn Tết. Các cửa tiệm hạn chế nhập hàng mới vì vắng khách. Dù vậy, điểm sáng trong bức tranh ảm đạm ấy là sự đoàn kết.

“Nhà nào có gì lại san sẻ, các hộ cùng nhau ‘góp’ lại để đón một cái Tết không trọn vẹn về vật chất nhưng đong đầy yêu thương”, bà Nhị nói.

Trong bức tranh chung nhiều gam màu tối, câu chuyện của gia đình chị Lê Thị Cẩm Phương, 28 tuổi, ở thôn Hà Yến ánh lên niềm hy vọng. Ngôi nhà vợ chồng chị đang ở là một trong 33 căn được xây dựng từ chiến dịch Quang Trung – chương trình hỗ trợ bà con mất nhà sau bão lũ.

Hai tháng trước, đứng trước đống đổ nát của cơ ngơi tích cóp bao năm, chị Phương suy sụp. Nhưng nay, được dọn vào nhà mới cao ráo, có gác lửng tránh lũ, chị rưng rưng. Nội thất bên trong cũng là sự “góp nhặt” từ cộng đồng: tivi, nồi cơm điện do đơn vị quân đội tặng; chăn màn của Mặt trận Tổ quốc; gạo bánh từ các đoàn thiện nguyện.

“Cái Tết này gia đình tôi không phải lo gì cả vì được mọi người gom góp cho. Nếu tự sức mình, chẳng biết bao giờ mới dựng lại được nhà để an tâm đón Tết”, chị Phương nói.

Quỹ Hy vọng – báo VnExpress đang thực hiện chương trình “Tết Hy Vọng” dành cho đồng bào bị thiệt hại bởi lũ lụt, người mù và các hộ có hoàn cảnh khó khăn.

Quỳnh Nguyễn

Chương trình Tết Hy Vọng được tổ chức ngày 7/2 trong khuôn viên ngôi trường mới khánh thành hồi tháng 8/2025. Với không gian rộng rãi, học sinh và các giáo viên Trường Hy Vọng thỏa sức trang trí các tiểu cảnh, góc chụp ảnh đậm không khí Tết với những chậu cúc rực rỡ, hoa mai và hoa đào giấy do chính tay các em làm.

Không gian Tết được chia thành nhiều gian hàng, trong đó có quầy “cho thuê” áo dài với đủ kích thước, nam – nữ để các em chụp ảnh. Nhiều bộ do thầy cô trong trường đóng góp, tạo nên gian hàng nhiều màu sắc.

Các gian hàng ẩm thực gần như không lúc nào vắng khách. Đây là những món do học sinh của trường chế biến, phục vụ dựa trên các nguyên liệu do nhà ăn cung cấp. Đông khách nhất là quầy bánh lọc Huế, bánh chuối, bánh khoai, bánh xèo, chè, bánh mì nướng muối ớt.

Phiên chợ Tết không dùng tiền mặt. Các em dùng tiền giấy với mệnh giá 2 đồng, 5 đồng. Mỗi học sinh được phát 20 đồng để thưởng thức món ăn, trải nghiệm chụp ảnh. Nếu muốn có nhiều hơn, các em phải vượt qua các thử thách như hát karaoke, vẽ tranh, chơi nhảy bao bố, đua cua.

Không chỉ học sinh nữ đứng bếp, nhiều bạn nam cũng trổ tài nấu nướng khi đứng quầy bánh hỏi thịt nướng, chè chuối, bánh flan.

Linh Hương, đến từ Hải Phòng, cho biết phải xếp hàng khá lâu để đến lượt nhưng em không muốn bỏ lỡ món nào vì tất cả đều rất hấp dẫn vì chế biến ngay tại chỗ.

Các sư thầy, sư cô ở Huế cũng vào Đà Nẵng tham gia Tết với nhà trường và góp vui bằng một gian hàng bánh bột lọc và bánh nậm chay. Lọ hoa cắm bàn tô điểm cho gian hàng cũng được các sư hái từ các loài hoa dại quanh trường.

Các trò chơi cũng thu hút đông đảo học sinh tham gia. Ngọc Diệp, 11 tuổi, cho hay đây là lần đầu tiên chơi trò đua cua, dù không thắng lần nào nhưng em vẫn rất thích mỗi khi “ứng viên” của mình bước vào đường đua tranh tài.

Với mỗi lượt thắng, học sinh được thưởng 2 đồng để trải nghiệm các gian hàng khác nhau.

Nhiều học sinh tốt nghiệp đã trở về trường để chung vui Tết Hy Vọng cùng thầy cô và các em. Khoác lên mình những chiếc áo dài của “Tiệm ảnh Hy Vọng”, các anh chị hát tặng nhiều bài hát tạo nên không khí lễ hội vui nhộn trong cả trường.

Buổi tối, chương trình văn nghệ là màn tranh tài giữa các liên đội. Các tiết mục được đầu tư công phu, sáng tạo, do ban giám khảo là các thầy cô Trường Hy Vọng và cô chú đến từ Quỹ Hy vọng, Tập đoàn FPT chấm điểm. Chương trình cũng trao thưởng cho các đội trong các phần thi vẽ tranh, ẩm thực đã diễn ra trước đó.

Thầy Hoàng Quốc Quyền – Giám đốc điều hành Trường Hy Vọng cho biết đây là lần thứ 5 đón Tết cùng học sinh. “Sau hôm nay, các em sẽ trở về nhà đón Tết cùng gia đình. Thầy mong các em sẽ chia sẻ thật nhiều câu chuyện ở trường, kể cả niềm vui nỗi buồn cho gia đình. Và khi trở lại trường, thầy cũng mong những câu chuyện thân thương nơi quê nhà sẽ được các em chia sẻ cùng nhau, cùng tạo nên sợi dây gắn kết”, thầy Quyền nói.

Trường Hy vọng (Hope School) ra đời năm 2021 dành cho trẻ em không may mắn mất cha, mẹ vì Covid-19. Nơi đây không trực tiếp tổ chức dạy học, xây dựng chương trình đào tạo mà phân bổ các em về những trường học của FPT từ lớp 1 đến 12 và những cấp cao hơn ở khu vực FPT City Đà Nẵng. Hope School tổ chức nội trú, nuôi dưỡng, hỗ trợ để các em có điều kiện hòa đồng, sinh hoạt cùng bạn bè, thêm động lực học tập.

Vy An

5h sáng, ông Đỗ Đăng Bang, 69 tuổi, ở phường Điện Bàn cùng các hội viên Hội Người mù địa phương thuê chung chuyến xe vào thành phố Tam Kỳ (cũ). Ông Bang ngồi lặng lẽ ở hàng ghế đầu hội trường, đôi bàn tay chai sần đan chặt vào nhau, chờ nghe gọi tên mình.

Mất thị lực năm 20 tuổi do tai nạn bom mìn sót lại sau chiến tranh, cuộc đời ông Bang chìm vào bóng tối. Gần nửa thế kỷ qua, ông mưu sinh bằng đủ nghề, từ làm tăm, chổi tre đến xoa bóp bấm huyệt. Thu nhập mỗi tháng vỏn vẹn 3 triệu đồng, ông vẫn chắt bóp để không thành gánh nặng cho các con vốn cũng là công nhân nghèo.

“Tết này tôi chưa dám sắm sửa gì. Nhận được túi quà nặng trĩu và phong bì tiền mặt, tôi thấy Tết đã về đến cửa nhà mình rồi”, ông Bang xúc động nói khi nhận suất quà trị giá 2,5 triệu đồng từ Quỹ Hy vọng.

Ông Bang là một trong 95 hoàn cảnh khó khăn trong Hội Người mù TP Đà Nẵng nhận quà Tết từ chương trình Tết Hy vọng do Quỹ Hy vọng – báo VnExpress tổ chức.

Ông Lê Văn Xin, đại diện Hội cho biết, tại vùng đất từng là chiến trường ác liệt này, tỷ lệ người khiếm thị do di chứng chiến tranh và chất độc da cam rất cao. Đa số họ sống dựa vào trợ cấp xã hội (750.000 – 1,5 triệu đồng/tháng) và nghề làm tăm tre, thu nhập rất bấp bênh.

Ngồi ở góc hội trường, bà Huỳnh Thị Xuân Lan, 80 tuổi, ở xã Tiên Phước thay chồng đến nhận quà. Chồng bà cũng là nạn nhân bom mìn, hỏng mắt và cụt chân. “Món quà này lớn hơn cả thu nhập một tháng của gia đình. Năm nay nhà tôi sẽ có nồi thịt kho tươm tất dâng ông bà”, bà Lan chia sẻ.

Trong số những người đến nhận quà, câu chuyện của chị Trương Thị Bích Diễm (44 tuổi) khiến nhiều người day dứt. Diễm bị mù từ nhỏ sau biến cố bị bỏ rơi. Dù nỗ lực học tập và tốt nghiệp Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam, sở hữu giọng hát trời phú và nhiều giải thưởng, nhưng chị vẫn chật vật mưu sinh.

Hiện tại, nữ cử nhân âm nhạc phải làm nghề xoa bóp để nuôi hai con ăn học và người mẹ già ung thư giai đoạn cuối. Cầm phần quà Tết trên tay, chị Diễm cười buồn: “Tết đến gần, tôi chỉ mong có tiền thuốc cho mẹ, mua cái áo ấm cho con. Phần quà này giúp tôi vơi đi một phần lo toan trước mắt”.

Theo ông Nguyễn Sự, Phó Chủ tịch Hội Người mù Đà Nẵng, những phần quà từ chương trình Tết Hy Vọng không chỉ mang giá trị vật chất mà còn là nguồn động viên tinh thần to lớn. “Chúng tôi mong kết nối thêm nhiều nguồn lực để người khiếm thị không cảm thấy bị bỏ lại phía sau”, ông nói.

Tặng quà cho các hoàn cảnh khó khăn là một phần trong chương trình Tết 2026 do Quỹ Hy Vọng – báo VnExpress tổ chức. Ngoài Đà Nẵng, chương trình còn gửi hơn 900 phần quà đến bà con vùng lũ ở Đăk Lăk, tập trung ở xã Tuy An Đông – nơi bão số 13 và đợt mưa lũ cuối tháng 11/2025 làm 12 người chết, hàng chục ngôi nhà sập, tổng thiệt hại vật chất hơn 1.600 tỷ đồng.

Quỳnh Anh

7h sáng 5/2, chị Thiều Thị Hiền, 37 tuổi, ở thôn Phú Hội, xã Tuy An Đông (huyện Tuy An, tỉnh Phú Yên cũ) địu con gái út 3 tháng tuổi đến nhà văn hóa xã. Chị tranh thủ đến sớm nhận quà để kịp giờ đi bán vé số, kiếm tiền chợ cho bốn đứa con.

Mẹ con chị Hiền là những người đầu tiên được gọi tên. Nhận túi quà nặng trĩu tay cùng phong bì hai triệu đồng, người mẹ rưng rưng. Chồng làm phụ hồ, thu nhập bấp bênh nuôi 6 miệng ăn, chị từng nghĩ năm nay “nhịn Tết”.

“Có hộp bánh dâng lên bàn thờ gia tiên, có tiền mua sữa cho con thay vì uống nước cơm, với tôi thế là Tết đã về”, chị Hiền nói, coi phần quà trị giá 2,5 triệu đồng như chiếc “phao cứu sinh” sau trận lũ lịch sử cuối năm ngoái.

Cũng tại sân nhà văn hóa thôn Phú Hội, bà Nguyễn Thị Hồng, 74 tuổi, khệ nệ xách túi quà, chờ người hàng xóm chở về. Sống một mình, mọi năm bà thường làm mứt, muối dưa bán kiếm lãi. Năm nay bão lũ cuốn trôi vốn liếng, tiền dành dụm bà đã gom sửa lại mái nhà dột. “Nghe tin được nhận quà, tôi thao thức cả đêm. Sự hỗ trợ này giúp người già bớt tủi thân khi Tết đến”, bà Hồng chia sẻ.

Tuy An Đông là một trong những điểm dừng chân trong hành trình mang Tết Hy vọng 2026 đến bà con vùng lũ. Sau một tháng phát động, trong hai ngày 4-5/2, Quỹ Hy vọng trực tiếp trao gần 1.000 suất quà tại các xã An Thạch (cũ), An Ninh Tây (cũ), An Ninh Đông (cũ) của Phú Yên (nay là xã Tuy An Đông). Mỗi suất gồm 500.000 đồng nhu yếu phẩm và 2 triệu đồng tiền mặt, tiếp thêm điểm tựa để bà con đón Tết đủ đầy hơn.

Ông Trần Văn Biên, Chủ tịch xã Tuy An Đông cho biết, bão số 13 và mưa lũ cuối tháng 11/2025 gây thiệt hại nặng nề cho vùng ven biển này. Toàn xã có 12 người chết, hàng chục ngôi nhà sập, hệ thống giao thông hư hỏng. Đặc biệt, khu vực nuôi trồng thủy sản tại thôn Phú Lương, Phú Sơn mất trắng 500 lồng cá, 600 lồng hàu và khoảng 2 triệu con tôm hùm giống. Tổng thiệt hại lên tới 1.600 tỷ đồng.

Cách đó 6 km, tại thôn Xuân Phu, bà Đinh Thị Sen, 62 tuổi, thay mẹ già đi nhận quà. Căn nhà cấp bốn tốc mái, hơn hai sào lúa ngập úng, thóc giống lên mầm là gia cảnh của bà sau lũ. Cầm phần quà trên tay, mắt bà Sen đỏ hoe: “Còn Tết là còn hy vọng, chúng tôi cảm ơn cộng đồng đã không quên người dân vùng lũ”.

Theo đại diện Quỹ Hy vọng, bên cạnh hoạt động trao quà, đoàn cũng đến thăm hỏi các gia đình có người thân thiệt mạng, nhà sập, mong góp phần giúp bà con đón năm mới ấm áp hơn. Gần ba tháng sau lũ, dù dấu tích thiên tai vẫn còn trên những đoạn đê biển sạt lở, nhưng 33 căn nhà xây mới theo chiến dịch hỗ trợ đã thành hình.

Quỹ Hy vọng – báo VnExpress đang thực hiện chương trình “Tết Hy Vọng” dành cho đồng bào bị thiệt hại bởi lũ lụt, người mù và các hộ có hoàn cảnh khó khăn.

Quỳnh Nguyễn

Gần Tết, Bốp bàn với bạn bè đi bắt rắn – một món ăn phổ biến của người H’rê. Năm ngoái, bọn trẻ bẫy được vài con rắn ven ruộng, nhà chúng có thêm món cho ngày Tết.

Bố Bốp “không có kế hoạch tương lai”. Người mẹ cũng “không biết mơ ước cái gì”. Nếu có điều kiện, chị muốn mua một con gà luộc để cúng, một cân thịt heo, ít bánh kẹo cho hai đứa con, một cân bún và vài cái bánh tét. Hai đứa nhỏ có quần áo mới, còn ba mẹ “nếu mà có thì cũng được”.

Cái nghèo khiến Tết của gia đình Bốp ngày càng giản lược. Từ lâu, họ không còn ăn Tết truyền thống của người H’rê, mà gộp với Tết Nguyên đán hơn một tháng sau đó. Dân tộc thiểu số này hiện có gần 150.000 người, tính đến 2019, chủ yếu sinh sống ở miền núi Quảng Ngãi – nhiều nhất là tại xã Sơn Hà. Đây cũng là một trong những vùng nghèo nhất tỉnh.

Những phụ huynh thiếu cơ hội việc làm, cộng thêm điều kiện sống khó khăn bởi thiên tai, không thể nhìn xa hơn ba bữa ăn hàng ngày. Họ không đủ quan tâm đến học hành và sức khỏe của con cái. Hầu hết bọn trẻ tự lớn lên như những cây keo giữa rừng, nếu không có sự chăm lo của thầy cô, chúng có nguy cơ tiếp tục chìm sâu trong vòng lặp đói nghèo và thất học.

Dưới chân núi lở

Hơn một năm trước, khi cô giáo đang đứng lớp, chị Đinh Thị Chinh (29 tuổi) – mẹ Bốp – bỗng chạy vào, khóc bù non bù nước: “Bây giờ em sẽ mua thuốc cho 4 người nhà em uống chết cả chứ không còn đường nào”.

Cả gia đình chị Chinh bị đuổi khỏi nhà chồng.

Năm 2013, chị lấy chồng – anh Đinh Văn Dương (31 tuổi) – sinh ra đứa con đầu lòng bị não úng thủy và bại liệt, chỉ bò chứ không đi được. Hai năm sau, họ sinh đứa thứ hai – Bốp – bị viêm mao mạch dị ứng, nếu không uống thuốc hàng ngày, em sẽ nôn ra máu và bị máu đông.

Năm Bốp mới sinh, chồng chị cùng vài người đi nhặt thuốc nổ ở mỏ khai thác đá cách nhà 20 km, rồi đem mìn tự chế đánh bắt cá ở sông để ra chợ bán. Một ngày anh bắt được 3-5 kg cá, bán được 100-200 nghìn đồng. Hôm ấy, anh chỉ nhớ rút mìn ra định quăng thì nổ, tỉnh dậy trong bệnh viện.

Đang ở nhà chăm hai con nhỏ, công an xã đến gọi chị Chinh, báo gọn lỏn: “Anh bị mìn rồi”. Đến bờ suối, chồng chị nằm trên bãi cát, không còn biết gì, đã mất hai bàn tay, hai mắt và toàn thân trên đầy máu và đất cát. Chị hoảng loạn, chỉ khóc.

Người vợ theo xe cấp cứu xuống Bệnh viện đa khoa Quảng Ngãi nuôi chồng một tháng rưỡi. Trong bệnh viện, anh Dương tỉnh dậy không còn nhìn thấy, chỉ nghe được. Toàn thân trên bỏng sâu, phổi hỏng một phần nên suy hô hấp. Mấy tháng sau mắt anh mới nhìn được, nhưng rất mờ vì bị đục thủy tinh thể.

Sau sự cố, người mẹ mới sinh trở thành lao động chính trong nhà có ba người bệnh. Tất cả 12 người, gồm cha mẹ chồng, anh chị em chồng và gia đình bốn người chen chúc trong ngôi nhà cấp 4 lụp xụp chưa đầy 30 m2.

Một ngày, cha mẹ chồng đuổi 4 người nhà chị ra khỏi nhà vì “không kiếm ra tiền”. Chị không còn biết cầu cứu ai, đành chạy đến chỗ cô Đạt.

Thương hoàn cảnh gia đình, cô giáo xin cho gia đình ở tạm trong nhà văn hóa thôn trên đồi Nước Nia, rồi đi xin huyện, xã và các đơn vị quyên góp để mua một miếng đất, xây căn nhà 50 m2.

Ngôi nhà nằm gần cuối con đường độc đạo xuyên qua thôn, có mảnh vườn nhỏ phía sau để nuôi thêm vài con gà, vịt. Tháng 4/2025 được vào nhà mới, hai vợ chồng đều khóc. Họ không bao giờ dám nghĩ đến một mái nhà.

Hàng ngày, anh Dương ở nhà trông con trai cả, chị Chinh đưa đón Bốp đi học và xuống thị trấn cách đó gần chục km, ai thuê gì làm đó. Tiền công mỗi ngày được 130 nghìn đồng.

Từ một đứa trẻ lúc nào cũng sợ sệt vì không có nhà, thiếu cơm ăn áo mặc, Bốp cười nhiều hơn và học hành chăm chỉ.

Niềm vui của cậu bé không được lâu.

Nửa đêm một ngày cuối tháng 10 năm ngoái, tảng núi ụp xuống nổ “bùm” như một quả bom, 4 người dắt díu nhau chạy bộ gần 5 km đến nhà văn hóa thôn. Đất lở trên núi đã trùm kín đoạn đường liên xã và xô đổ cổng nhà Bốp, vẫn tiếp tục rơi xuống dù đã hết mùa mưa bão.

Ngôi nhà có thể bị thiên nhiên cướp mất bất cứ lúc nào. Hai vợ chồng lại không có công việc ổn định, cuộc sống cứ bấp bênh mãi.

Theo báo cáo của UBND xã Sơn Hà năm 2025, toàn xã có trên 1.200 lao động làm việc tại 650 cơ sở sản xuất tiểu thủ công nghiệp, trên tổng dân số hơn 20.000 người. Số còn lại là lao động tự do.

Thiếu việc làm và thu nhập khiến cái ăn còn chưa đủ, việc chăm lo học hành và khám sức khỏe trở thành vấn đề phụ.

Cuộc “mặc cả” 15 cân gạo

“Hôm ni sao không thấy em Kiều đến lớp?”, cô giáo hỏi người cha đang ngồi hút thuốc trước nhà sàn.

“Không có người, phải giữ em cô ơi”, anh Đinh Văn Trâm (40 tuổi) – cha Kiều – đáp.

“Kiều nó học được chứ không phải như mấy em khác”, cô giáo nói, “anh chị phải cho em đi học. Có cái chữ sau này em nó đỡ cực. Nếu còn cho em nghỉ là cô sẽ báo nhà trường cắt 15 cân gạo và tiền đi học”.

Nghe đến cắt gạo, hai phụ huynh liền “dạ”, hứa từ hôm sau cho con gái lớn đến trường.

Cha Kiều không biết chữ. Công việc từ nhỏ đến lớn là “ai kêu gì làm nấy”. Lên núi tuốt vỏ cây keo, nhổ khoai mì, làm rẫy… một ngày công được 200 nghìn đồng. Người mẹ học hết lớp ba cũng không đọc được, hay đau ốm nên thỉnh thoảng mới đi làm cùng chồng. Mỗi tháng hai vợ chồng kiếm được 3-4 triệu đồng.

Nước Nia là thôn đặc biệt khó khăn vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Theo Nghị định 66/2025 về chính sách cho trẻ em, học sinh những vùng khó khăn, ba đứa trẻ nhà họ được hưởng tổng cộng 30 cân gạo và 2,8 triệu đồng tiền ăn, ở, sinh hoạt phí để duy trì việc học mỗi tháng.

Việc đi học của ba đứa trẻ vô tình kiêm thêm nhiệm vụ kiếm gạo và tiền cho gia đình 6 người. Song, thỉnh thoảng ba chị em vẫn vắng lớp vì không có ai chở đi học, hay nhà thiếu người giặt giũ, nấu cơm.

Dù “đòi” được trò đến lớp, cô Đạt cũng không dám chắc em còn duy trì việc học được bao lâu.

Khi mang thai Kiều, chị Hồ Thị Trâm (36 tuổi) không biết mình nhiễm ký sinh trùng Toxoplasma và truyền sang thai nhi. Đây là một biến chứng nguy hiểm, nguy cơ gây mù lòa rất cao. Vì không được điều trị sớm, bệnh đã tiến triển sâu trên mắt em.

Chị Trâm kể, hồi ba tháng tuổi đã thấy con không nhìn bình thường. Hai con ngươi bị lệch. Năm Kiều lớp một, đoàn từ thiện về khám mắt cho học sinh ở xã, họ nói mắt em khi đó có khả năng điều trị được, nhưng “không có tiền” nên bố mẹ đành để đó.

Kiều nấu cơm phải gí sát mặt vào bếp lửa, quét nhà, rửa chén cũng cúi gập người xuống để nhìn. Em không thể leo đồi vì bị lóa mắt.

Năm lớp 4, thấy trò thường xuyên viết nhầm chữ trên bảng dù ngồi bàn đầu, cô giáo chủ nhiệm chở Kiều vượt hơn 60 km bằng xe máy đường núi xuống Quảng Ngãi khám. Bác sĩ kết luận “không còn can thiệp được”, khuyên cô làm hồ sơ đề nghị địa phương cho em được hưởng chế độ khuyết tật.

Mang giấy tờ về, cô đưa cho cha mẹ Kiều, dặn ra xã nộp. Nhưng “không biết đọc sao”, họ cất đi.

Năm học này, cô giáo lại thấy Kiều thường viết nhầm. Một nhóm thiện nguyện hỗ trợ xe và kinh phí cho em đi Bệnh viện Mắt Đà Nẵng khám hồi đầu tháng 1, bác sĩ kết luận đã quá trễ.

Tiến sĩ, bác sĩ Hoàng Thanh Tùng, Bệnh viện Đại học Y Hà Nội, cho biết Kiều có nhiễm trùng bẩm sinh ở võng mạc. Thị lực của em yếu, dưới mức 1/10, nhưng giờ đã sang giai đoạn di chứng nên không còn cơ hội cải thiện. Nếu may mắn, mắt em sẽ giữ như vậy, nhiều trường hợp tương tự bị lòa dần.

Cô giáo giấu không nói với Kiều, chỉ dặn cha mẹ ra xã làm hồ sơ xác nhận khuyết tật, mong có thêm chút tiền trang trải cho gia đình bữa đói bữa no.

Ngôi nhà sàn bằng gỗ, đã thủng nhiều chỗ của gia đình Kiều chơ vơ trên khoảnh đất kẹp giữa một bên là vực suối, một bên là núi, nước đã ăn lẹm vào gần chân cột. Con suối Nước Nia mùa lũ chỉ liếm nhẹ là nuốt cả cơ ngơi của họ vào dòng chảy đục ngầu. Từ cửa nhà sàn nhìn qua đường, một vách núi đất dựng đứng, trơ khấc, có thể ập xuống bất cứ lúc nào, lấp kín con đường và nơi ở của 6 người. Điện lưới quốc gia, nước sạch và sóng điện thoại chưa vươn tới đây.

Đứa con đầu, anh của Kiều, đã bỏ học. Trường cấp hai dưới thị trấn cách nhà 15 km đường núi cua tay áo. Cậu không có xe đi học và xấu hổ với chúng bạn vì không đủ tiền mua sách vở, quần áo.

Những ngày cha mẹ đi làm thuê, có khi ở rẫy tối không về, mấy đứa trẻ tự thổi bếp củi, nấu nồi cơm to ăn cả ngày. Đói thì bới chén cơm ăn với nước tương, nước mắm hay đường. Nhà có mì tôm thì chế một gói làm thức ăn.

Đầu giờ học mỗi sáng, cô giáo thường hỏi “các con ăn sáng chưa?”, trong lớp Kiều ngày nào cũng ít nhất 1/3 bạn không ăn sáng. Những bữa đói bữa no khiến con bé gần như không lớn, ba năm học vẫn vừa một bộ đồng phục. Kiều thường đến lớp trong bộ quần áo lấm lem có khi mặc từ hôm trước, mắt đầy ghèn và nước mũi lòng thòng. Có hôm, đầu tóc em bết quá, ngồi học mà gãi miết, cô phải đưa ra vòi nước gội đầu, bắt chấy.

Cả nhà chỉ có một chiếc xe máy Tàu nát để bố đi làm. Những ngày không có phương tiện, đứa chị mắt kém dẫn hai đứa em như “trứng gà trứng vịt” đi bộ hơn 7 km đến điểm trường Nước Nia, trưa lại đi bộ về, mỗi lần một tiếng. Có khi đi qua đoạn sạt lở, những cục đất đá liên tục rơi rào rạt, ba chị em hò nhau chạy thật nhanh.

Kiều rất sợ đất lở, nước suối dâng nhanh “sẽ không chạy kịp”. Hôm nào trời mưa to, sấm sét, ba đứa nhỏ vào nhà người ta ở ven đường “xin trốn sét”. Nhưng em sợ phải nghỉ học hơn. Em muốn lớn lên làm cô giáo dạy cho trẻ em đồng bào mình.

“Con thích đến trường hơn thích Tết”.

Em không biết rằng, nếu không có phép màu nào xảy ra, đôi mắt sẽ bị cướp đi ánh sáng. Vài năm nữa thôi, việc đi lại với em cũng là cả vấn đề.

Theo báo cáo 2025 của UBND Quảng Ngãi, số hộ nghèo và cận nghèo của xã Sơn Hà là 267 trong tổng số 5.234 hộ, tức cứ 100 hộ thì có hơn 5 hộ nghèo. Nguyên nhân nghèo được nhận định “do 4 không”: Không đất sản xuất, không vốn, không phương tiện và kiến thức về sản xuất, không có kỹ năng lao động hoặc trong nhà có người ốm đau, bệnh nặng, tai nạn…

UBND xã Sơn Hà đánh giá việc thực hiện các chính sách xã hội, giải quyết việc làm, giảm nghèo, đạt kết quả chưa cao. Tỷ lệ hộ nghèo tuy giảm trong năm qua nhưng nguy cơ tái nghèo còn cao.

Ba mẹ của Bốp, Kiều đều muốn thoát khỏi vòng lặp đói nghèo. Nhưng họ chưa biết làm thế nào, chỉ có thể chờ người ta thuê làm việc thời vụ hoặc những đợt từ thiện, hỗ trợ từ xã.

Kiều ước Tết này có chiếc váy màu trắng và vàng để em có thể ngắm nhìn khi còn thấy. Mắt cô bé 9 tuổi nguy cơ lòa dần.

Cô bé cũng ước anh trai cùng hai đứa em mỗi người có một bộ quần áo và đôi dép nhựa, một lọ hoa cúc cho bố mẹ vui. Nhưng chỉ là ước thế thôi, bố mẹ bảo chưa có. Có thịt ăn coi như đã là có Tết.

Nội dung: Hồng Phúc
Ảnh: Phùng Tiên

Sau khi hai căn nhà sập trong trận lũ tháng 11/2025, tiến độ nhà mới trở thành mốc thời gian quan trọng nhất của gia đình chị Trân (thôn Hà Yến, xã Tuy An Đông).

Trong hai tháng, hai mái ấm mới “lớn lên” từng ngày, từ lúc dọn bùn cát, đổ móng, lên tường, lợp mái… đến khi mùi sơn mới đủ át mùi bùn cũ. Công trình được thi công gấp từ những ngày còn mưa dầm. Ban đầu, hơn chục bộ đội tới giúp dọn bùn, đẩy cát lấp kín sân, phần còn lại chị Trân phải thuê xe chở đi mới tạm sạch.

Giữa tháng 1, giấc mơ an cư thành hình. Trong phòng chỉ có chiếc giường kê tạm và vài túi quần áo, còn lại để trống vì chưa kịp sắm sửa. Với chị Trân, khoảng trống ấy vẫn tốt hơn đống đổ nát ngoài sân ngày lũ rút.

“Đồ đạc thiếu cũng được, từ từ rồi tính, miễn là có nhà để về”, chị nói.

Đăk Lăk là tỉnh chịu thiệt hại nặng nề nhất do thiên tai trong năm 2025 khi trận lũ lịch sử hồi tháng 11 khiến 113 người tử nạn, gây thiệt hại ước tính hơn 4.500 tỷ đồng. Hai tháng sau lũ, người dân nơi đây vẫn đang “chạy đua” phục hồi nhà cửa, sinh kế để kịp đón một cái Tết “tối thiểu”.

An cư

Rạng sáng 20/11, giữa cơn mưa chưa dứt, một tiếng “đùng” vang lên. Tường nhà chị Trân nứt toác rồi đổ sập, dòng nước xiết ập vào, cuốn phăng hơn 50 bao lúa chị tính dành bán dịp Tết. Buộc vội con vào người, chị lần mò trong nước đục ra sân, bấu lấy cây mít trước nhà, treo mình suốt đêm chờ nước rút.

Cách một chái, nhà ba mẹ chị cũng không trụ nổi. Cả nhà căng dây lần qua chuồng bò để tránh bị vùi. Trong hỗn loạn, hai bên đều tưởng đã mất nhau, đến khi nước rút mới í ới gọi, lần theo tiếng đáp giữa đổ nát.

“Nghe tiếng nhau mừng đứng tim, cứ tưởng nhà không còn ai sống để nhang khói”, chị Trân kể.

Gia đình chị Trân thuộc 18 hộ sập nhà ở xã Tuy An Đông (Đăk Lăk) trong đợt lũ tháng 11/2025. Cả xã thiệt hại hơn 1.000 tỷ đồng sau thiên tai.

Sau lũ, nhà chị Trân và nhà ba mẹ được đưa vào chiến dịch Quang Trung – chương trình xây mới nhà sập, sửa nhà hư hỏng cho người dân vùng thiên tai trước Tết Bính Ngọ. Mỗi hộ được hỗ trợ 170 triệu đồng, chị Trân dựng nhà theo mẫu của chương trình, còn ba chị vay họ hàng thêm gần 400 triệu đồng để làm rộng và kiên cố hơn.

Trước đó, căn nhà của chị xây gần 20 năm trước, khoảng 180 triệu đồng, nhà ba mẹ gần 300 triệu đồng, từng qua trận lũ lịch sử 2009 vẫn đứng vững. Nhưng năm nay, nước bị bụi tre chắn tạo xoáy, khoét thẳng vào móng đá khiến nền sạt hỏng.

Ám ảnh căn nhà sập, ba chị kiên quyết: “Đắt cỡ nào cũng phải dựng cái nhà thiệt chắc”.

Ba chị nâng nền cao thêm gần một mét so với nhà cũ, chi phí dự tính thêm 200 triệu vì gia cố nhiều và làm tường dày hơn. Dưới nhà, ông đúc thêm 10 trụ, chôn sâu 3,5 m, để vững vàng hơn trước lũ.

Ban ngày gia đình cấp tốc xây nhà, tối ngủ trong chuồng bò, chỉ cần tấm tôn va vào gió là cả nhà thức trắng. Các đoàn đến khảo sát nhà cũ, ông đều không cho vào, sợ những mảnh tường còn lại rơi trúng họ.

Giữa tháng 1, chị Trân nhận bàn giao căn nhà mới và dọn vào ở cùng con, còn nhà ba mẹ vẫn “chạy” tiến độ để kịp xong trước Tết.

Bữa cơm của chị vẫn ở lều tạm được dựng sau lũ, cùng với ba mẹ. Cả nhà dùng chung một bếp còn sót lại, kê tạm trong chuồng bò, gạo chủ yếu nhờ các đoàn cứu trợ, chắt chiu từng bữa. Bao lúa trôi sạch, quanh xóm người ta đã bắt đầu cải tạo đất, gieo lại vụ, trồng hoa. Riêng gia đình chị lúc này chỉ dồn sức cho kịp có mái nhà trước Tết.

“Từ cõi chết trở về, cái gì cũng có thể từ từ dựng lại”, ba chị nói.

Trong khi những gia đình mất nhà mong sớm an cư, những hộ còn giữ được mái ấm thì lại tất bật lo lạc nghiệp.

Gieo Tết

Ông Trần Thái Quý, 57 tuổi, xã Tuy An Bắc, xếp kín trước hiên khoảng 1.000 bầu vạn thọ để kịp bán Tết. Làm hoa Tết mới hai năm, năm ngoái còn ổn, năm nay nhiều người bảo có thể “trúng” thì lũ lại ập đến bất ngờ.

“Về tới nhà, nhìn bùn ngập kín, không biết làm lại kiểu gì”, ông Quý kể.

Theo báo cáo của Sở Nông nghiệp và Môi trường Đăk Lăk, mưa lũ khiến gần 63.000 ha cây ngắn ngày và hơn 100.000 ha cây lâu năm bị hư hại. Để kịp phiên chợ cuối năm, ông Quý vay gấp 15 triệu đồng tiền giống mong cứu vụ hoa Tết.

Ba mươi năm bám sông, nuôi bò, trồng hoa, ông Quý tưởng đã quen tính con nước. Nhưng trận lũ vừa rồi vượt khỏi mọi kinh nghiệm.

Chiều tối 19/11, nước dâng sát nền. Con trai gọi giục rời nhà vì ở lại “lên gác xép cũng chết”. Ông chạy lên nhà con gần quốc lộ thì cũng ngập đến 1,8 m. Lội tiếp lên chùa, ông bị dòng thùng phuy kẹp chân, lạnh buốt, đau đến ngất, may hàng xóm kịp kéo vào, đưa lên thay đồ, cho ăn uống.

“Nước siết, lạnh buốt, cano còn khó chạy, chỉ biết bỏ của chạy lấy người”, người đàn ông từng theo cano đi cứu hộ mùa lũ bất lực kể.

Hai mươi ngày sau lũ, ông Quý mới về nhà vì phải chữa đôi chân bị thùng phuy kẹp. Trở lại, ông đối mặt căn nhà không điện, không nước, bùn phủ dày đến mức người bên ngoài muốn giúp cũng khó vào. Ông phải xách nước từ sông lên để lau dọn, sau đó mới có bộ đội và hàng xóm hỗ trợ.

Ròng rã gần 10 ngày, nhà mới tạm sạch. Nhưng ngày nào ông cũng phải quét, bởi đêm xuống gió lùa, lớp bùn khô vụn thành cát, bụi bay mù. Cửa trôi mất, nhà sát sông lạnh buốt, hàng xóm cho vài tấm ván che tạm các ô cửa, ông mặc chồng hai, ba lớp áo mới ngủ được.

Dọn nhà xong cũng là lúc chậm nhịp hoa Tết. Vạn thọ phải xuống giống trước Tết khoảng hai tháng, trong khi ông trở về muộn vì chấn thương, cả xóm còn ngập bùn cát. Đất ủ, trấu đều thiếu do lúa hỏng, cây khó lên dáng, bông dễ thưa và nhỏ.

“Sắp Tết rồi, trễ cũng phải ráng”, người đàn ông hy vọng gỡ được chút vốn ở phiên chợ cuối năm.

Ông dự tính bán mỗi chậu 15.000-20.000 đồng. Trong đó, tiền giống đã 13.000 đồng, lãi chừng 2.000-7.000 đồng. Năm ngoái, ông trồng 2.500 chậu, năm nay chỉ còn khoảng 1.000 chậu, kèm khoản nợ 15 triệu đồng tiền giống.

Quanh ông, nhiều nhà vườn không dám xuống giống.

“Người ta sợ lụt tiếp,” ông nói, nhìn dãy vạn thọ như nhìn một canh cược cuối năm.

Bám biển

Đầu năm nay, Trần Văn Quàng, 24 tuổi, phường Sông Cầu, Đăk Lăk, cùng người thân ủ lại lứa tôm hùm giống mới.

“Ráng để cuối năm nay cưới vợ,” Quàng cười, giọng rắn rỏi.

Cuối 2025 – đầu 2026, nhiều đám cưới ở làng chài phải hoãn vì lũ làm tôm chết sạch, kinh tế kiệt quệ, chẳng ai có tâm trạng mở tiệc.

Tiền dành dụm cho đám cưới của Quàng “bay” kha khá. Làm thuê cho dượng nuôi hơn 100 lồng tôm, anh góp 4 lồng, mất khoảng 50 triệu đồng tiền giống, còn dượng thiệt hại hơn 5 tỷ.

Giữa tháng 11 năm ngoái, lũ về dồn dập hơn 10 ngày khiến ngư dân vịnh Xuân Đài kiệt sức. Đêm 19/11, Quàng cùng dượng và hai người nữa ra bè canh đầm tôm. Phát hiện nước ngọt tràn sâu, họ hạ lồng, rồi cắt cho lồng chìm xuống, nhưng vẫn không cứu được đàn tôm bị sốc nước ngọt. Lồng cạn gần như mất trắng, lồng sâu giữ được một phần.

Sau lũ lịch sử, hơn 95% sản lượng tôm hùm (khoảng 21 triệu con) ở phường Sông Cầu ngập chết, hàng nghìn hộ thiệt hại hơn 3.000 tỷ đồng. Nghề nuôi tôm hùm ở địa phương gần như bị “xóa sổ”.

“Chủ mất tiền tỷ, người làm thuê thì mất việc”, Quàng kể.

Tôm hùm phải nuôi gần cả năm mới đến ngày bán. Mùa đắt hàng thường rơi vào giáp Tết, lúc sức mua cao nhất, cũng là nguồn thu chính của ngư dân nơi đây. Mùa Tết này, họ phải bán tháo những mẻ tôm cuối với giá rẻ hơn 15 đến 30 lần so với những năm được mùa. Tôm còn đầu chỉ khoảng 10.000 đồng mỗi kg, bỏ đầu thì tăng lên 30.000 đồng, trong khi lúc xuất bán thuận lợi có thời điểm được 700.000-890.000 đồng.

“Tôm mất mà nợ thì vẫn tới hạn”, Quàng nói.

Trong xóm, Quàng nghe có người không chịu nổi đã tự vẫn vì áp lực nợ. Chẳng rõ thực hư, nhưng anh cũng thấy lo. Đa số hộ nuôi đều vay tiền giống, tiền mồi, tiền bè, đến kỳ chủ mồi đòi, ngân hàng tới hạn, người ta lại vay chỗ này đắp chỗ kia. Nhiều người không tìm thấy lối ra.

Hai tháng qua, ngư dân nuôi tôm hùm tại vịnh Xuân Đài vẫn đang tìm cách vực dậy sau thiệt hại.

7h sáng mỗi ngày, Quàng mang hàu giống, các loại thủy hải sản như cá tạp, giáp xác (cua, ruốc) và cầu gai, được băm nhỏ ra bè làm mồi cho tôm. Sau Covid-19, phần lớn ngư dân chuyển sang tôm hùm xanh vì giống rẻ hơn, vòng nuôi ngắn hơn, tầm 7-12 tháng. Người ít vốn thì tự lặn bắt hàu làm mồi để giảm chi phí, ai vốn khá dễ xoay vòng hơn.

Quàng nhận thêm nghề làm bè, thu nhập dao động khoảng 8 triệu đồng mỗi tháng. Buổi chiều, anh tranh thủ nhận cả việc sửa ghe nhựa. Chiếc hư nặng tiền công sửa được 500.000-700.000 đồng, nhẹ khoảng 300.000-400.000 đồng.

Sau bão lũ, việc sửa chữa “quá tải”. Nhiều ghe xuồng nhựa vỡ nát, có chiếc lớn bị sóng đẩy dạt lên tận bờ, xác tàu hư hỏng phải chở bằng xe tải nhiều chuyến mới dọn hết.

“Không ít người nhìn ghe tan nát thì nản, chẳng buồn kéo về sửa”, Quàng kể.

“Làm nghề biển riết cũng quen với cực nhọc,” Quàng nói.

Là con út, anh theo nghiệp gia đình, bám biển từ năm 15 tuổi. Quàng có bảy anh trai và một chị gái, phần lớn bám bè nuôi tôm hùm, một người theo tàu đánh bắt ngoài khơi, có chuyến đi cả tháng mới về.

Sinh kế của ngư dân luôn bấp bênh vì phụ thuộc thời tiết, mùa vụ và thị trường. Riêng nghề nuôi tôm còn kéo theo rủi ro nghề nghiệp với nhóm thợ lặn bắt tôm giống ngoài khơi, lặn sâu dễ gặp nạn, để lại di chứng nặng nề, có người tàn phế, phải nằm một chỗ. Ở xóm Quàng, từng có người ra đi bỏ lại vợ con và khoản nợ căn nhà mới xây chưa kịp trả.

Biết nghề biển vừa khó vừa nhiều rủi ro, song chàng trai trẻ vẫn đam mê bám biển. Với Quàng, biển đã thành một phần đời sống. Anh chỉ mong biển bình yên thật lâu để kịp gầy dựng lại cuộc sống mới.

“Còn sức thì còn làm,” anh nói, nhìn dãy lồng mới thả như nhìn một khởi đầu chậm mà chắc, để giữ nghề và lo cho tổ ấm mới.

Nội dung: Phùng Tiên
Ảnh: Hoàng Việt

“Hôm nay mẹ ngủ không được nên ra chợ sớm. Con ở nhà, để mẹ mua gì đó con thích”, cụ Thục thủ thỉ.

5h sáng một ngày cuối tháng 1, gió bấc thốc từng cơn qua cánh đồng trống ở thôn Phú Hội (xã Tuy An Đông, Đăk Lăk). Cụ khoác áo len, đứng lặng lẽ giữa gian phòng nơi đặt hai chiếc bàn thờ – của người chồng mất cách đây 6 năm, và con trai cả mới ra đi hơn một tháng rưỡi.

Ông Nguyễn Minh (55 tuổi) là một trong 12 người thiệt mạng đợt lũ tháng 11 năm ngoái ở xã Tuy An Đông, nơi có số người chết nhiều thứ hai tỉnh Đăk Lăk, sau xã Hòa Thịnh.

Trong căn nhà nhỏ ở thôn Phú Hội, dư âm của nỗi đau hậu lũ vẫn hiện lên dai dẳng trên mâm cơm “khuyết người” của cụ Thục. Càng về gần Tết, ký ức về những bữa cơm gia đình quây quần càng làm cụ thêm nhớ con.

Bữa cơm cuối

“Má còn cơm không, cho con một chén. Tối qua nhai có mấy hột đậu phộng”, cụ Thục thuật lại lời con sáng 20/11, sau đêm lũ dữ quét qua xã Tuy An Đông. Ông Minh về nhà trong bộ đồ ướt sũng, mắt thâm quầng vì thức trắng. Lũ dâng cao, ông phải bám trên gian thờ cả đêm. Nước vừa hạ, ông lội sang nhà mẹ, cách chừng 200 m, xin chén cơm trắng ăn với mắm ruốc.

“Có vậy mà nó cũng ăn hì hục”, cụ nhớ lại.

Vớt được một con gà không bị lũ cuốn trôi, ông vặt lông rồi mang sang nhà em gái ở thôn trên – nơi còn điện, để gửi cấp đông. Ông định chờ lũ rút hẳn sẽ chuyển gà cho con trai đang học ở thành phố.

Thế nhưng, tai ương ập đến không báo trước. Trên đường sang nhà em gái, khi qua cầu, ông trượt tay lái ở đoạn nước lũ chảy xiết. Dòng nước cuốn ông đi, ba ngày sau mới tìm thấy thi thể.

Biết tin, cụ Thục khóc không dứt, nhờ con cháu chở lên nơi con gặp nạn, nhưng ai cũng can ngăn. Người nhà không cho cụ già nhìn mặt con lần cuối, vừa sợ cụ không chịu nổi, vừa sợ tiếng khóc níu chân người đã khuất.

“Nghĩ mà tội, nó chết khi bụng chưa no”, cụ kể lại.

Đều đặn mỗi ngày, cụ Thục vẫn nấu đủ ba bữa cơm cho con trai, chỉ khác lần này là mâm cơm cúng. Cụ nấu đúng món ông thích, thường là cá kho tiêu, chờ nén nhang tàn rồi hạ mâm, ăn phần còn lại như một thói quen đã thành nếp: “Con ăn xong rồi tới mẹ”.

Trong căn nhà trống trải, cụ vẫn sống theo nhịp điệu như lúc con trai còn sống. Tầm 6h sáng, ông thường ghé qua, rót tách trà nóng, hỏi thăm má đôi câu rồi lên rẫy cho bò ăn. Chiều dắt bò về chuồng, ông lại tạt sang, ngồi chơi với má cho “vui nhà vui cửa”.

“Nhớ thằng này hoài vì nó xin mình đủ chuyện”, cụ Thục cười, ánh mắt khắc khoải.

Cụ có 5 người con, 4 trai 1 gái, trong đó ông Minh ở gần cụ nhất. Những người còn lại đi làm ăn xa, có người vào tận miền Nam lập nghiệp. Cụ Thục mất mẹ từ lúc mới lọt lòng. Đến lượt mình, cụ gắng bù cho con tình thương từng thiếu.

Hồi nhỏ, có thời gian ông Minh học trong thị trấn, cách nhà 15 km, cả tuần mới về một lần. Mỗi lần có dịp ở nhà, ông nhổ đậu phộng, thắng kẹo, nấu cơm rồi đem lên rẫy cho mẹ ăn trưa.

Dù nhà cách biển chừng một cây số, ông sợ nước nên không tập bơi. Có lần thử theo tàu đánh cá, được một tuần thì “sóng dập tơi tả”, ông lại quay về bờ, lên rẫy chặt củi, chăn bò, ai mướn gì làm nấy.

“Cuối cùng nó cũng theo nghiệp làm nông”, cụ kể.

Thấy con vất vả, cụ có gì cũng để dành, từ chai nước mắm, hũ muối đến bó hành, tép tỏi…, để sẵn trong nhà, ông qua xin là có.

Cụ Thục từng gửi gắm con trai lo phần mồ mả khi mình nhắm mắt, để cụ được chôn cất cạnh chồng. Nhưng lời hứa ấy chưa kịp trọn, ông đã đi trước, để lại cụ sống tiếp trong nỗi khắc khoải nhớ mong.

Gánh nợ

4h30 chiều, nắng phủ lên những ngôi mộ đá ở nghĩa trang nhà thờ Mằng Lăng, thôn Phú Thịnh (xã Tuy An Đông, Đăk Lăk) một lớp cam nhạt. Ba người ngồi trên ba mộ phần vừa xây, loay hoay phủi bụi trên di ảnh. Chị Lê Thị Kim Ngân (40 tuổi) mất chồng. Vợ chồng em ruột chị thì mất hai con vào tháng 11/2025.

Ba nấm mộ đứng cạnh nhau. Người sống trò chuyện với người khuất bằng chén nước, bông hoa và vài bịch bánh. Trước mặt họ là dòng sông Phú Ngân, nơi cuốn đi những “gia tài quý giá nhất”.

Ngày 19/11, đứng trên ngôi nhà hai tầng nhìn lũ cuồn cuộn bên dưới, chị Ngân chạy ra nhờ chiếc cano cứu hộ: “Trong kia có ông bà già lớn tuổi với hai đứa nhỏ, mấy em vào đưa họ ra dùm chị”. Nhưng nước xiết quá, không ai dám liều.

Thấy vợ rối, anh Khánh trấn an: “Ngân ở lại lo thằng con mình, nó thấy nước là ham lắm. Tui đi đón hai đứa kia về cho”. Nói rồi, anh chan nước mắm ăn vội với cơm, khoác áo mưa, xuất phát. Trong lúc anh đi, chị lẩm nhẩm lời kinh cầu bình an.

Anh vào đón được hai đứa nhỏ, nhưng vừa quay ra, chiếc ghe chở ba dượng cháu lật ngay trước mắt. Trong làn nước, chị chỉ thấy ba cái đầu nhấp nhô, nhưng không thể làm gì. Anh Khánh gắng đẩy hai đứa nhỏ lên để thở, nhưng cũng kiệt sức. Cả ba chìm dần, rồi mất hút.

“Mình khóc như chết đi sống lại”, chị Ngân nhớ lại.

Hay tin hai con mất, vợ chồng em gái chị vội vã từ TP HCM về quê. Ba ngày sau, người ta tìm thấy thi thể ba dượng cháu trên cánh đồng cách nhà 300 m.

“Trời khiến cả ba nằm gần nhau, không trôi mất xác”, chị nói.

Khi đưa chồng về nhà, người anh “tím như mồng tơi”. Chị tựa đầu anh vào vai, lau bùn trên cơ thể, quấn chiếc mền thay cho quần áo đã bị nước lũ xé toạc, rồi cứ thế đưa anh đi chôn.

Tối đó, đứa con trai đầu 10 tuổi cứ đấm thùm thụp vào ngực khi thấy mẹ khóc. Chị Ngân nói đó là cách con thể hiện sự bất lực. Cậu mắc rối loạn phổ tự kỷ, căn bệnh chị gọi là “bệnh nhà giàu”. Còn đứa con gái thứ hai mới 2 tuổi, quen mùi ba ngủ kế bên, nay không còn nữa, cô bé cứ khóc mãi.

Hơn 2 tháng nay, mỗi sáng, chị Ngân đều pha nước ấm với bột nghệ đặt lên bàn thờ chồng, rồi mở cửa nhà để bàn thờ hướng ra chiếc xe công nông 40 triệu – tài sản cuối cùng anh để lại.

Từ ngày sinh con gái thứ hai, chị chỉ ở nhà chăm con, gia đình còn duy nhất nguồn thu nhập từ anh Khánh. Anh “có chí làm ăn”, ai thuê gì làm nấy, từ chở cát đến múc đất, về nhà lại lo bò, gà vịt. Những đồng tiền góp nhặt ấy dồn vào thuốc thang cho con trai cả, sữa tã cho cái gái út, và bữa cơm trong nhà.

Anh mất, kế sinh nhai cũng đứt theo.

Chị Ngân trở thành trụ cột chính. Chị xoay xở trả những khoản nợ còn dang dở trước Tết. Nhưng trả xong, người phụ nữ mấy năm ở nhà lo bếp núc vẫn chưa biết bấu víu vào đâu cho chặng đường tới, nhất là để con trai tiếp tục học can thiệp, hỗ trợ trẻ tự kỷ. Mỗi giờ khoảng 150.000 đồng, gửi vài tháng đã “ngốn” hơn 20 triệu.

“Mình làm thuê làm mướn chịu gì nổi”, chị tâm sự.

Khó chồng khó, nhưng chị quyết không bán chiếc công nông của chồng. Chị phủ tấm bạt cho khỏi bụi, để nó nằm nguyên trong tầm mắt bàn thờ, cho anh được “thấy”.

“Nó không chỉ là cái xe, mà là cả đời vất vả của chồng mình. Không bán được”, chị bảo.

Tết “tối thiểu”

“Sau những mất mát, nhiều gia đình vẫn cố xoay xở một cái Tết tối thiểu”, ông Trần Văn Biên, Chủ tịch UBND xã Tuy An Đông, nói. Tết “tối thiểu” là đủ bữa ăn, đủ áo mặc, nhà có người mất thì thêm nén hương, mâm cơm cúng để giữ phần đoàn viên còn lại.

Theo thống kê của xã, đợt lũ gây thiệt hại khoảng 8,6 tỷ đồng. Khoảng 50 ha ruộng bị bồi lấp do đất đá tràn về, 15,5 tấn lúa của người dân và hợp tác xã bị ngấm nước, hư hại, riêng 94 ha lúa vụ tháng 10 đến 12 mất trắng. Những cánh đồng ở Tuy An Đông từng đầy đặn mùi lúa chín mỗi vụ đông xuân, nay gieo sạ trễ hơn cả tháng. Nhiều nhà chưa kịp có vụ mùa để xoay xở tiền nong khi Tết cận kề.

Lũ làm hư gạo nếp, cuốn theo cả lúa giống, xoong nồi. Suốt hai tháng qua, bữa cơm thường ngày và mâm cơm cúng con của cụ Thục đều nấu bằng gạo từ thiện.

“Tết thiếu tiền, gạo thì có thể xoay xở được, chứ người thì làm sao”, cụ Thục ngậm ngùi, dáng vẻ u hoài đi vào căn bếp trống.

Mọi năm, những ngày này, cụ Thục đã dần chuẩn bị gạo nếp để gói bánh tét. Tầm 6h chiều, cụ bắt đầu gói, đến 8-9 giờ tối mới xong. Gà vừa gáy lại dậy nhóm bếp, luộc bánh tét. Đến chiều vớt ra, các con chia nhau xách về nhà. Cả ngày ngủ chập chờn, nhưng cụ chẳng thấy mệt.

Ông Minh hay đứng ngó nghiêng, bảo “chừng nào má gói không nổi thì con gói”. Nhưng năm nay, ông chẳng thể thực hiện lời hứa ấy nữa.

“Năm nay mệt rồi, không làm gì nữa”, cụ nói.

Chồng mất, căn bếp nhà chị Ngân cũng ít khi đỏ lửa. Chị nấu cầm chừng bữa sáng, bữa trưa cho hai con, chiều sang phía ngoại ăn nhờ. Tối lại trở về, giăng mùng ngủ trước bàn thờ chồng – vòng lặp kéo dài gần hai tháng nay. Chỉ những đêm rét cắt da, chị mới lầm lũi vào phòng.

Mấy năm trước, cứ cận Tết là người đi làm xa trong thôn lục tục về. Xóm vốn thưa bỗng dày lên tiếng cười nói, trẻ con chạy đầu này đầu nọ, ríu rít bàn chuyện áo mới, bánh mứt. Năm nay, đồ Tết của tụi nhỏ nhà chị Ngân là vài bộ quần áo từ thiện gửi đến sau mùa lũ. Chị lựa được cho con gái chiếc váy màu xanh ngọc bích.

Chị Ngân dặn con gái nhìn ba thật kỹ, sợ con còn nhỏ rồi sẽ quên mặt. Chiều nào, đứa bé 2 tuổi cũng đứng trước bàn thờ, nghiêm trang lặp lại động tác quen thuộc bằng giọng véo von: “Con chào ba nha”.

Mỗi lần nghe tiếng chào của con, chị Ngân lại quặn lòng. Chị chưa từng nghĩ đến một ngày, anh không thể đáp lại lời chào của con gái.

Nội dung: Phùng Tiên
Ảnh: Hoàng Việt

Sáng một ngày cuối tháng 11 năm 1981, Tam Kỳ (Quảng Nam cũ) lạnh và âm u. Người mẹ 21 tuổi bọc con trong chiếc chăn ghép từ hàng trăm mảnh vá, bồng lên xóm trên “để trả cho bên nội”. Cô không dám để con ở nhà, bởi ông cậu đã mấy lần doạ: “Mi làm hàng xóm dị nghị, chừ không bỏ nó tao giết cả mẹ cả con”.

Cô chấp nhận mọi ánh mắt khinh khi của xóm giềng, chấp nhận đẻ rơi ở đống cát rồi bế đứa bé dính đầy máu cùng dây rốn lòng thòng đi nửa cây số đến trạm xá, chấp nhận bị cha đứa trẻ bội bạc. Cô chỉ mong con được sống.

“Đem lên trả lại cho gia đình”, bà Nguyễn Thị Phong (hiện 67 tuổi, mẹ Diễm) hồi tưởng về quyết định khi ấy. Cô để con lại căn nhà khang trang và rời đi.

Nghĩ hơn nửa ngày, bà nội đứa trẻ bảo con trai: “Thôi, cái đồ yêu này đem bỏ ngoài bụi ngoài bờ cho rồi”. Nếu công khai nó là con rơi của con trai bà với con bé học hết lớp 9 nhà nghèo, không cưới hỏi, thì “còn mặt mũi nào với làng xóm”.

Trời chập tối, bố đứa trẻ bồng con đi, đặt cạnh bụi cây dại ven đường cách nhà vài trăm mét.

“Sau này, ông nội đứa trẻ tìm đến xin lỗi và xin bỏ qua cho hành động khi ấy. Thôi thì phận ai nấy sống”, bà Phong kể.

Ở xóm dưới, người mẹ trẻ bị tức sữa không ngủ được. Nhớ và xót con, cô quyết đi xin lại con rồi ra Đà Nẵng tìm việc làm, không về thôn nữa.

Sáng hôm sau, cô ôm vài bộ đồ cùng mấy đồng mẹ cho, ra khỏi nhà trong nước mắt, lên xóm trên tìm con. Dọc đường, bỗng cô nghe tiếng gì “như ve kêu ri rỉ, nhưng cứ một xíu rồi tắt”. “Ủa, ve sao ở dưới đất?”, cô tự hỏi rồi bước tới, vạch bụi cây, cái chăn vá đụp chính tay mình khâu hiện ra.

Bồng con lên, người mẹ nặn bầu sữa căng tức vào miệng đứa trẻ. Phải lâu lắm, đứa bé mới tỉnh, huơ huơ cái tay. Cô nhìn vào mắt con, hai tròng đen đã trắng hết. Con ngươi không còn chuyển động.

“Mắt trẻ con non quá. Em khóc đến nỗi con ngươi nó nổ. Bắt đầu kiếp mù từ đó”, chị Diễm (hiện 44 tuổi) kể.

Vượt lên tuổi thơ nhiều bất hạnh, chị Diễm học hết cấp ba, tốt nghiệp Học viện Âm nhạc Quốc gia (Hà Nội), trở thành tiếng hát tiềm năng, được công nhận bằng nhiều giải thưởng. Nhưng những thành tích ấy cũng không đủ để chị vượt qua “bức tường” định kiến ngầm của xã hội.

Giống như gần hai triệu người mù trên cả nước, theo thống kê của Bộ Y tế, chị Diễm mưu sinh bằng nghề xoa bóp và chờ đợi những đợt từ thiện đứt quãng. Tài năng từ âm nhạc chỉ có thể là thú vui khi rảnh rỗi, không đủ để nuôi sống hai đứa con và người mẹ già đang ung thư giai đoạn cuối.

Tuổi thơ không ánh sáng

Bốn tuổi, mẹ dắt Diễm về ở với bà ngoại. Khi biết cháu mù, người bà quyết tìm mọi cách cứu đôi mắt cháu. Cứ nghe ở đâu “có thầy có phép” là bà dắt cháu đi. Trên con đường đất bụi mù, hai bà cháu đi bộ dép lê hàng chục cây số. Một lần, bà mượn chiếc xe đạp chở Diễm đi khám, cô bé ngủ gật, nhét chân vào vành xe, nửa bàn chân nát bấy.

“Đi nhiều đến nỗi chiêm bao cũng thấy ngoại dẫn đi khám mắt”, chị Diễm kể. Mãi sau này, bác sĩ khẳng định con ngươi đã nổ thì không cách gì cứu được, bà mới thôi.

Xác định con mù cả đời, người mẹ quyết ở vậy nuôi, nhưng “tự túc thêm đứa nữa để sau nó lo cho chị”. Bà Phong sinh thêm đứa con gái thứ hai khi chị Diễm 5 tuổi.

Trong ngôi nhà tranh vách đất, đứa chị mù ở nhà giữ em cho bà và mẹ đi làm ruộng. Được chủ trả công ba chén cơm, mẹ ăn một chén, còn bưng về cho hai con.

Không được đi học, Diễm chỉ quanh quẩn ở nhà. Hàng xóm mở đài là con bé mù mon men qua ngồi chỗ hàng rào sát nhà họ, nghe. Mới bốn tuổi, Diễm đã thuộc làu các tuần cải lương: Nguyệt Thảo Dương, Nguyệt Hổ Vương, Ma nữ tri hồn, Không bán tình em, Độc thủ đại hiệp, 15 năm tình hận…

Bà ngoại để dành tiền, mua cho cháu cái cassette giá 168.000 đồng – số tiền đủ mua 168 cân gạo vào năm 1991. Cái đài trở thành bạn tri âm của con bé mù.

Một lần, hợp tác xã huy động bà con đi đào mương thủy lợi. Mẹ đưa Diễm ra đồng, đứng cạnh cái loa của hợp tác xã thời bao cấp, hát hết tuần cải lương này đến tuần khác. Từ sáng đến chiều, cái mũ lá đầy những đồng tiền 50, 100, 200.

Con bé mù hát hay nổi tiếng cả vùng. Một bữa, đang chơi đầu xóm, một người đàn ông đến rủ “đi với chú mua bánh kẹo”, rồi đưa Diễm lên sau xe đạp, chở đến chợ Tam Kỳ. Ông cho ăn rồi bảo Diễm hát.

Chiều má đi làm đồng về, không thấy con đâu. Ngày hôm sau, công an xã mới tìm ra ông Sáu bắt cóc Diễm đưa đi hát để lấy tiền.

“Bà con ở chợ ai cũng mê, chạy theo cho miết, em mà được nhận tiền đó là em đổi đời luôn á”, Diễm đùa.

Nhưng đời Diễm chưa đổi. Không có trường nào nhận, con bé mù vẫn lê la quanh cái nhà “nhỏ xíu như chuồng gà”.

Năm 12 tuổi, hai thầy giáo tới nhà tìm Diễm, giới thiệu về trường Nguyễn Đình Chiểu ở Đà Nẵng, dành riêng cho trẻ khuyết tật. Họ khuyên mẹ đưa Diễm đi học cho “bằng bạn bằng bè”.

Hai tuần sau, Diễm được đến trường.

12 tuổi, ở nội trú cách nhà 70 km, Diễm bắt đầu học chữ. Riêng năm đầu phải học hai lớp cho kịp các bạn cùng tuổi.

Mất đi ánh sáng không có nghĩa cuộc đời bị khóa chặt trong bóng tối. Suốt 12 năm học, cô bé mù luôn là học sinh giỏi và bộc lộ tài năng ca hát đặc biệt, giành hàng chục giải thưởng như giải nhất học sinh thi hát toàn thành phố, huy chương vàng Sơn ca, các giải học sinh giỏi tỉnh.

Năm lớp 5, cô giáo đưa Diễm vào Sài Gòn thi và thắng huy chương đồng độc tấu đàn tranh toàn quốc. Lên nhận giải ở sân khấu Tao Đàn xong, giáo sư Trần Văn Khê tới hỏi chuyện, khen: “Dù khiếm thị, tiếng đàn của con bác nghe rất có triển vọng. Bác nghĩ là con sẽ tiến xa”.

Tốt nghiệp cấp ba loại giỏi, Diễm nộp hồ sơ vào ngành nghiên cứu lịch sử Phương Đông và phiên dịch, nhưng hai trường từ chối với lý do “không nhận sinh viên khiếm thị”. Chỉ có Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam đồng ý nhận. Diễm khăn gói cùng em gái lên tàu ra Hà Nội thi.

Năm 2005, 24 tuổi, Diễm đậu thủ khoa đầu vào môn đàn tranh, khoa Nhạc cụ truyền thống. Người em gái ở lại Hà Nội đi làm, nuôi chị năm học đầu. Từ năm thứ hai, Diễm đi học ban ngày, buổi tối đi hát kiếm tiền.

Ngày ra trường năm 2009, cô chủ nhiệm rơm rớm dặn: “Con gắng kiếm việc gì làm lo cho tương lai”.

Chị Diễm ráng tìm việc như lời dặn của cô, nhưng không thành.Diễm ‘Tam Kỳ’ hát Mùa xuân của mẹ×Chị Diễm đàn, hát bài “Mùa xuân của mẹ” của nhạc sĩ Trịnh Lâm Ngân, tháng 12/2025. Video: Phùng Tiên

Phép toán mưu sinh

Về quê ở với mẹ, nhưng tìm suốt hai tháng Diễm không được công việc nào sử dụng tài năng đàn, hát. Nghe người ta khuyên, chị ra Hội người mù Quảng Nam (cũ) đăng ký học massage. Sau khóa xoa bóp ba tháng, người bạn giúp một chỗ làm trong cơ sở tư nhân ở Đà Nẵng.

Ở đây, Diễm gặp một nhân viên đồng cảnh, quê Hà Tĩnh. Hai người nảy sinh tình cảm và hứa hẹn cưới nhau. Nhưng ngày Diễm thông báo có bầu, anh kia bảo “má anh nói hai người mù về sau lấy chi mà ăn”. Lần cuối cùng cha đứa bé gọi điện: “Giờ em xác định tự sinh tự nuôi, anh không lo được”.

“Mình làm mình chịu”, chị Diễm nói.

Cô về Tam Kỳ với mẹ và sinh con. Bé Trâm Anh ra đời, khai sinh theo bên ngoại. Sinh xong, Diễm đi làm massage và dạy chữ nổi, tham gia các hoạt động ở Hội người mù Tam Kỳ. Mỗi ngày có 3-4 khách, mỗi tháng được 3-4 triệu. Ở Tam Kỳ gần như không có sự kiện ca nhạc lớn. Người ta chỉ mời Diễm hát miễn phí ở chương trình từ thiện, hoặc cho vài trăm nghìn đồng để cảm ơn. Chị đưa hết cho má trang trải.

10 năm sau, chị quen Nguyễn Văn Đức (40 tuổi) ở Hội người mù Duy Xuyên (thuộc Quảng Nam cũ). Diễm cũng sợ bị phản bội, nhưng cái duyên cứ đến. Ngày chị kể cho má nghe, bà phản đối khi biết Đức từng có gia đình, có con riêng, “con anh con tôi rồi lại khổ”. Mẹ con chiến tranh lạnh cả tháng trời.

“Tụi con xác định sáp nhập lại, sướng con nhờ khổ con chịu”, Diễm thông báo. Bé Bảo Ngọc ra đời năm 2019.

Trước gánh nặng nuôi hai đứa con cùng mẹ già, Diễm thử khởi nghiệp hàng chục lần: Đi hát thuê cho các tụ điểm, mở kênh Youtube, bán hàng, chung tiền mở tiệm xoa bóp, nhưng lần nào cũng thất bại.

Năm năm trước, Diễm mở kênh Youtube đăng các bài mình hát, thu hút hàng nghìn người theo dõi, nhưng sau đó phải dừng vì không có tiền đầu tư thiết bị làm video chuyên nghiệp, cũng không có người giúp đỡ quản lý kênh trên mạng – công việc nhiều thao tác phức tạp với người mù.

Gần hai năm trước, má Diễm bị phát hiện khối u trong phổi, mổ xong thì di căn. Bà nằm một chỗ điều trị hơn một năm nay. Chị sốc, nghỉ làm một thời gian để chăm mẹ và con nhỏ.

Nhưng ở nhà không yên với gánh nặng áo cơm, Diễm lại đi làm massage với hai người đồng cảnh. Hơn sáu tháng qua, tiệm massage của ba người mù ngày có khách, ngày ế nên vẫn nợ một nửa tiền thuê nhà.

“Em muốn sắm một bộ thiết bị livestream để mở kênh trên mạng, hát cho công chúng nghe và bán hàng kiếm thu nhập cho con em ăn”, người mẹ mù ấp ủ ước mơ vài năm nay, nhưng cần vốn hơn hai mươi triệu. Chị chưa biết làm sao.

Trong những ngày khó khăn liên tiếp, niềm an ủi của chị là hai đứa con, và có anh Đức ở bên bầu bạn.

Bức tường định kiến

Mẹ anh Đức vốn là du kích Quảng Đà (cũ). Bà bị bắt giam ở nhà tù Hội An và Côn Đảo trong những năm chiến tranh khốc liệt nhất, nhiễm chất độc da cam khi nào không hay.

Đức ra đời lành lặn, nhưng đến năm lớp 9, đang ngồi trong lớp ôn thi hết cấp, cậu bỗng thấy tối sầm. Cậu xin cô lên bàn đầu ngồi, vẫn tối om. Hai mẹ con ra Bệnh viện Mắt Núi Thành (Quảng Nam cũ) khám, rồi được chuyển ra Hà Nội cấp cứu. Bệnh viện Mắt Trung ương kết luận bị bong võng mạc, hết chất nhờn trong đáy mắt và không chữa được.

“Nó sập xuống cái đùng, tối thui luôn. Nói chung là suy sụp”, Đức kể. Chỉ một khoảnh khắc, thiếu niên 15 tuổi vĩnh viễn rời xa ánh mặt trời. Đó là cú sốc lớn nhất trong đời hai mẹ con anh.

Từ một học sinh yêu đời, hay ca hát, đá bóng với chúng bạn, giờ cậu ngồi cả ngày trong bốn bức tường, không thể làm gì. Đức nhiều lần tìm cách buông tay sự sống. Lúc thì định lấy dây gàu múc nước treo cổ, khi lại trộm các vỉ thuốc Tây của má uống, may sao bà đều phát hiện.

“Giờ còn má, xin con cứ sống vì má”, bà mẹ khóc, van xin cậu con trai duy nhất đang chìm trong mặc cảm.

Nhờ người giới thiệu, Đức học các khóa massage, chữ nổi rồi dạy lại học viên khác. Hơn 10 năm trước, anh trở thành Chủ tịch Hội người mù Duy Xuyên (cũ), duy trì cơ sở massage ở đây để tạo việc làm cho hàng chục người mù. Thế nhưng, trận lụt tháng 10/2025, nước lên cao gần hai mét, phá hỏng hết cơ sở vật chất, Đức và 3 nhân viên còn lại đang loay hoay gây dựng lại điểm xoa bóp để kiếm sống.

Theo ông Lê Văn Xin, Chủ tịch Hội người mù Đà Nẵng, trong hơn hai triệu người mù cả nước, Đà Nẵng có 2.946 người. Mù là hệ lụy của nhiều nguyên nhân, trong đó phổ biến nhất là đục thuỷ tinh thể, chiếm 66%, tiếp đó là các bệnh lý đáy mắt, glôcôm, tật lúc xạ… Theo Bộ Y tế, 80% các nguyên nhân gây mù có thể phòng và chữa được, nhưng 1/3 trong số đó không có tiền điều trị.

“Vì thiếu điều kiện kinh tế và y tế để khám chữa kịp thời mà họ bị mù lòa vĩnh viễn”, ông Xin nói.

Riêng tại Quảng Nam (cũ), nơi từng là chiến trường khốc liệt trong chiến tranh chống Mỹ, di chứng chiến tranh và chất độc hóa học để lại hậu quả mù lòa trên rất nhiều nạn nhân. Nhiều gia đình cả vợ lẫn chồng đều mù, sinh con ra cũng mù. Có gia đình ba thế hệ thì tới 12 người bị mù. Có gia đình đẻ 5 con thì 4 bị mù. Anh Nguyễn Văn Đức thuộc nhóm này.

Theo ông Xin, những người mù ở Đà Nẵng hầu hết đều mưu sinh bằng nghề làm tăm tre, đũa tre, massage, làm chổi, hoặc bán vé số, ăn xin, một số ít làm nghề thủ công hoặc buôn bán nhỏ. Thu nhập từ các công việc này thấp và bấp bênh. Nhiều gia đình gần như dựa vào trợ cấp xã hội với mức từ 750.000 đến 1,5 triệu đồng mỗi tháng, còn lại lệ thuộc vào người thân.

Chân tay ông Xin, chị Diễm và những người mù ở cơ sở massage đầy những vết sẹo, bầm tím do vấp ngã, thụt hố, va quệt. Với người mù, việc đi lại gần như phụ thuộc hoàn toàn vào gia đình, bạn bè, đặc biệt ở nông thôn – nơi hạ tầng cho người khuyết tật hầu như bị bỏ qua.

“Tâm tư của nhiều người mù là mặc cảm. Họ đã sống trong bốn bức tường đen tối và cả bốn bức tường ở nhà, họ rất cần một ngôi nhà chung để chia sẻ, sinh hoạt, suy nghĩ tiêu cực sẽ giảm đi”, ông bày tỏ.

Thống kê của Trung ương Hội Người mù Việt Nam 2022 cho thấy hiện chỉ 13.000 lao động mù được tạo việc làm, trên tổng số khoảng 2 triệu người khiếm thị cả nước. Chưa kể, họ phải đối mặt với rào cản thái độ của người khác tại nơi làm việc. Những người khuyết tật nặng cho biết có 30% người sử dụng lao động và 24% người lao động không sẵn lòng giúp đỡ, theo Điều tra quốc gia người khuyết tật Việt Nam 2022 (Tổng cục Thống kê).

“Rất buồn khi mình không làm được cái gì mà còn khiến người khác phải nâng đỡ. Ở nhà nhiều lúc quẩn trí lắm. Nó tù túng”, ông Xin, người chịu cảnh mù lòa hơn nửa cuộc đời, tâm sự.

Hàng năm, người mù ở Đà Nẵng vẫn nhận được sự quan tâm của các doanh nghiệp, hội nhóm, nhưng hầu hết là phát quà từ thiện. Chị Diễm từng muốn từ chối đi nhận quà.

“Họ phát phiếu có tên mình rồi, không nhận họ bảo mình khinh, mà nhận thì phải nghe những lời nạt nộ ‘cho rồi nhận đi chứ còn chờ đợi cái gì nữa’”, chị giải thích. “Mình chỉ muốn kiếm tiền bằng năng lực chứ không muốn bằng sự thương hại”.

Nhiều người mù thiếu cơ hội được đào tạo và thể hiện năng lực một phần do tâm lý chung đang mặc định họ không thể làm việc. Cảnh phân biệt đối xử, ông Xin, anh Đức, chị Diễm “gặp như ăn cơm bữa”.

Từ nhỏ, chị đã quen bị gọi là “con Diễm mù” và bị đối xử như một người vô dụng. Mặc dù thực tế, chị Diễm có thể tự đi xe đạp chở em từ hồi 6 tuổi. Nấu ăn, giặt giũ, thay rửa cho mẹ, đun nước nóng tắm cho con, quét nhà, lau nhà, thái thịt, nấu phở, nấu bún bò, chị đều làm được hết.

“Ai cũng thuộc là không kỳ thị, nhưng ít người sống với nó”, chị nói.

Rào cản định kiến ấy khiến chị cứ sống lay lắt mãi trong cái nghèo, chỉ biết tìm niềm vui bằng tiếng hát.

Còn hơn một tháng nữa là Tết, chị Diễm chưa chuẩn bị gì. Tiệm massage không có khách. Mẹ ốm cần nhiều tiền điều trị. Hai con gái còn chưa có áo ấm cho mùa đông. Chị cũng chưa biết làm gì để có thêm thu nhập cho năm mới.

Tết vừa rồi, nhà chị sắm một con gà, vài ký thịt lợn và chục trứng vịt, thêm ít xương để nấu cháo cho người mẹ ốm. Nhà nhiều năm cũng không mua cây cảnh. Bánh tét cũng chỉ mua ba đòn để trên ba bàn thờ, đợi mùng ba rước ông bà xong mới ăn.

“Bao năm nay em chẳng mong đợi Tết. Năm nay, chắc cũng không có Tết đâu”.

Nội dung: Hồng Phúc
Ảnh: Phùng Tiên

Mùng 6 Tết năm 2022, trường Hy Vọng (Hope School) ở phường Ngũ Hành Sơn, Đà Nẵng đón 34 học sinh đầu tiên. Ngôi trường nằm giữa khu đô thị FPT City, không cờ hoa, cũng không tiếng cười ngày tựu trường. Những đứa trẻ bước vào cổng trong tay của bà tổ trưởng dân phố, anh bí thư đoàn xã, hay một người hàng xóm. Cha, mẹ và những điểm tựa thân thương nhất của các em đã mất trong đại dịch.

Giữa sân trường lộng gió đầu xuân, cô gái trẻ Nguyễn Ngọc Lan Phương – một trong những thầy cô đầu tiên của trường Hy Vọng – cũng thấy mình bỡ ngỡ. Rời công việc chăm sóc trẻ em khuyết tật ở Làng Hòa Bình (Quảng Nam), cô bước vào môi trường mới, nơi người cần chăm sóc là những em nhỏ cơ thể khỏe mạnh, nhưng tâm hồn nhiều vết thương.

Sự bất ổn xuất hiện ngay sau cánh cửa phòng cô bé lớp 6, đến từ TP HCM. Từng là con út được mẹ nâng niu, ngày cơn bão Covid quét qua mang theo người mẹ, thế giới của em cũng sụp đổ.

Suốt một tháng, cô bé quay lưng về phía cửa mỗi khi Phương bước vào. Sợi dây kết nối duy nhất là những mảnh giấy em để lại: “Cô đi làm có mệt không?”, “Cô ngủ sớm kẻo mắt thâm”. Ngay cả khi Phương nói chuyện, cô bé chỉ phản ứng lại bằng tấm lưng im lìm.

Đối diện với một đứa trẻ vừa chịu nỗi đau quá lớn, Lan Phương luôn cảm thấy hoang mang. Nói một câu, làm một việc, cô cũng sợ vô tình làm tổn thương con. Dần dần cô hiểu “chỉ cần mình ở đó, không bỏ rơi em, cũng đã là một liều thuốc”.

“Phương thuốc này thực sự có hiệu nghiệm. Sau một thời gian con bắt đầu ngồi gần tôi, bắt đầu mở lời, rồi mở lòng với cả những người xung quanh”, Phương kể.

Khi sự im lặng ban đầu dần tan đi, nhịp sống ở trường Hy Vọng vào guồng như một doanh trại nhỏ. Tiếng kẻng vang lên từ 5h sáng, học sinh đủ các lứa tuổi ào ra sân trường thể dục, trước khi bắt đầu ngày mới dày đặc các hoạt động học tập, ăn ngủ, vui chơi, trải nghiệm. Ngồi ở đây ngày cuối tuần, bạn sẽ nghe đứa hát, đứa đàn, đứa chơi trống. Trong các câu lạc bộ, lại có những nhóm làm bánh, làm xà phòng, làm mô hình.

Các thầy cô, trong đó có Phương, hóa thân thành cha, thành mẹ, thành người thân ruột thịt. Từ 34 học sinh ngày đầu, mỗi mùa hè, mùa xuân lại có thêm những đứa trẻ mới. Đến nay, 363 em mang chung một mất mát vì Covid-19 đã gọi nơi này là nhà.

Và ở đó cô Phương không chỉ là một nhân viên y tế. Cô thường là người đầu tiên biết một đứa trẻ có chiếc răng sữa lung lay, hay kịp thời đón nhận những bối rối thầm kín của tuổi dậy thì. Niềm vui mỗi ngày đan xen với những cuộc chiến thầm lặng, từ những cơn sốt vặt vãnh đến những dịch cúm, dịch thủy đậu tràn qua trường.

Thử thách khắc nghiệt nhất đến vào năm 2024, khi một nữ sinh lớp 10 phát hiện khối u tuyến tụy trong đợt khám định kỳ. Tin dữ như sét đánh ngang tai, bởi chỉ 6 tháng trước, hồ sơ sức khỏe của em hoàn toàn bình thường.

Phương cùng các thầy cô chạy đôn đáo lo thủ tục phẫu thuật. Ca mổ thành công, nhưng sau đó là cuộc chiến với hóa chất. Cơ thể nhỏ bé oằn mình trước những mũi tiêm khiến cô bé hoảng loạn, bắt đầu kháng cự điều trị.

Trong một lần dỗ dành em tiêm thuốc, Phương động viên: “Cố lên con, một chút nữa là hết đau rồi”. Cô bé bất ngờ ngước lên, hét trong uất ức: “Cô có truyền thuốc đâu mà biết đau!”.

Câu nói khiến Phương sững người. Cô nhận ra mọi lời an ủi lúc này đều sáo rỗng. Các y bác sĩ ra ngoài, trả lại căn phòng tĩnh lặng cho hai cô trò. Phương chỉ ngồi xuống, ôm lấy bờ vai đang run lên bần bật. Hơi ấm và nhịp thở truyền sang nhau thay cho thông điệp “Cô ở đây, cùng đau với con”. Khi tiếng nấc thưa dần, cô bé gật đầu, chấp nhận đưa tay ra cho bác sĩ.

Khi sức khỏe cô bé tiến triển tốt, nhịp sống trường Hy Vọng dần trở lại bình thường.

Nhưng ở ngôi trường đặc biệt này, không phải bệnh nào cũng dùng thuốc là khỏi. Có những tổn thương âm ỉ, bất quy tắc, buộc những giáo viên phải nhiều yêu thương và kiên nhẫn nhiều hơn.

Một trong những thử thách như thế là nữ sinh mắc trầm cảm nặng, lệ thuộc vào thuốc lá điện tử. Những ngày quyết tâm bỏ thuốc đan xen với những lần tái phạm. Có hôm em khóc, nắm chặt tay Phương, hứa sẽ “làm lại từ đầu”. Nhưng ngay hôm sau, thuốc lá điện tử lại tìm thấy trong cặp sách.

“Vòng lặp ấy khiến tôi cảm thấy bị phản bội. Có lúc bất lực tôi từng nghĩ đến việc trả con về gia đình”, Phương thừa nhận.

Được những người đi trước tham vấn, cô giáo trẻ hiểu ra hồi phục cảm xúc không phải là đường thẳng. Nó là đồ thị hình sin với những bước lùi tất yếu và không đồng nghĩa với thất bại.

Cô đổi “phác đồ”. Thay vì truy xét hay thuyết giảng, cô đồng hành cùng con dậy sớm, đi dạo dưới nắng, vun vén từng luống rau. Đến nay sau ba năm, cô bé ngổ ngáo ngày nào giờ đã là sinh viên Đại học FPT Cần Thơ. Trong bức ảnh mới nhất gửi về trường, em là cô thiếu nữ cười rạng rỡ trên sân khấu diễn văn nghệ.

Sau những giờ làm việc căng thẳng, Lan Phương tìm thấy sự cân bằng tại CLB “Hoa Cọ” của trường. Hội họa dạy cho Phương một triết lý mà y khoa chưa từng đề cập. Khi lỡ tay vẽ sai một nét, người họa sĩ tìm cách sáng tạo, vẽ đè lên hoặc biến tấu lỗi sai đó thành một chi tiết độc đáo khác của tác phẩm.

“Hope School cũng giống như bức tranh ấy. Nỗi đau mất mát là một nét vẽ lỗi tàn khốc của số phận. Chúng tôi không thể tẩy xóa nó đi, nhưng có thể giúp các em vẽ tiếp những gam màu mới của niềm vui, tri thức và sự trưởng thành trên nền tảng đó”, Phương chiêm nghiệm.

Từ một cô gái trẻ hay nôn nóng, muốn thấy kết quả ngay lập tức, bốn năm ở Hope School đã mài giũa cô y tế không còn rập khuôn, cứng nhắc, mà học cách nương theo những nét vẽ nguệch ngoạc của trẻ để uốn nắn dần.

Và “thù lao” cho sự kiên nhẫn ấy đôi khi là những món quà khiến cô dở khóc dở cười. Trên bàn làm việc của cô y tế, đôi khi là một cục xà bông sần sùi lần đầu học sinh tự làm, một chiếc kẹo đi sự kiện trẻ để dành và rất nhiều bức thư tay. Trong tờ giấy này có dòng chữ: “Con tặng cô Phương xinh đẹp nhất thế giới”. Ở mẩu giấy kia lại có em hứa: “Sau này cô Phương già, con sẽ nuôi lại cô”.

Mới cách đây mấy hôm, cô bé Bùi Yến Ngân, lớp 4, chạy tìm Phương với vẻ mặt lém lỉnh. “Cô xòe tay ra cho con”, con bé nói, rồi dúi một túi nhỏ gói ghém qua bao nhiêu lớp giấy vào tay cô. Hồi hộp mở ra, Phương bật cười khi thấy bên trong là hai chiếc răng sữa vừa rụng. Ngân, cũng như nhiều đứa trẻ khác ở đây đều tin tưởng trao cho cô cất giữ chiếc răng sữa đầu tiên của mình, như cái cách cha mẹ ở nhà vẫn thường làm cho con.

“Chúng tôi đến với các con bằng ý nghĩ mình là người che chở, nhưng càng đi xa mới nhận ra chính những đứa trẻ này đang âm thầm nuôi dưỡng lại chúng tôi, bằng sự sống mạnh mẽ, bằng sự hồn nhiên và yêu thương”, cô y tế nói.

Phan Dương

Trường Hy Vọng, ngôi trường nội trú dành cho trẻ mồ côi do đại dịch Covid-19, tọa lạc tại phường Ngũ Hành Sơn, TP Đà Nẵng, đã hoàn thành sau gần hai năm khởi công xây dựng.

Ngôi trường nội trú mới với các khối nhà 5 tầng khang trang, nằm gần Tòa nhà FPT Complex (khối nhà hình tròn), nơi làm việc của cán bộ, nhân viên Tập đoàn FPT tại Đà Nẵng.

Ngôi trường thoáng mát khi cách sông Cổ Cò khoảng 300 m, cách biển 2 km; đi về trung tâm thành phố Đà Nẵng 11 km và di chuyển vào phố cổ Hội An (Quảng Nam) khoảng 16 km.

Chiều 8/8, Tập đoàn FPT tổ chức Lễ khánh thành Trường Hy Vọng. Chủ tịch Tập đoàn, ông Trương Gia Bình, người khởi xướng xây dựng ngôi trường này cùng Bí thư Thành ủy Đà Nẵng Nguyễn Văn Quảng được các học sinh dẫn đi tham quan ngôi trường mới.

Bí thư Thành ủy Đà Nẵng cũng thăm và trải nghiệm các sản phẩm từ xà bông thơm, bánh… do chính tay các học sinh Trường Hy Vọng làm ra. Ông động viên các em nỗ lực hơn nữa trong cuộc sống, có thêm những ý tưởng để tạo ra những sản phẩm mới.

Bí thư Thành ủy Đà Nẵng Nguyễn Văn Quảng cũng đánh kẻng Hy Vọng, đánh dấu một hành trình của các em tại ngôi nhà mới.

Tại trường nội trú Hy Vọng, tiếng kẻng không chỉ là âm thanh đánh thức các em, mà còn là âm thanh khởi đầu ngày mới với sự quan tâm, yêu thương và kỷ luật nhẹ nhàng.

Ngôi trường mới dành không gian rộng rãi giữa hai khối nhà để tổ chức các sự kiện quan trọng. Mở đầu lễ khánh thành là những tiết mục văn nghệ “cây nhà lá vườn” do học sinh của trường biểu diễn.

Nhà trường thiết kế các chương trình năng khiếu và ngoại khoá, khuyến khích học sinh tự lập, sáng tạo và phát triển sở trường, trong đó có hoạt động nghệ thuật biểu diễn.

Nghi lễ chào cờ đầu tiên tại Trường Hy Vọng mới. Đến dự lễ khánh thành, phía lãnh đạo TP Đà Nẵng ngoài Bí thư Thành uỷ Nguyễn Văn Quảng còn có Chủ tịch UBND thành phố Lương Nguyễn Minh Triết; cơ quan đại diện ngoại giao tại Việt Nam có Đại sứ Mỹ Marc Evans Knapper, đại sứ Hungary Tibor Baloghdi.

Phát biểu tại lễ khánh thành, Bí thư Thành uỷ Đà Nẵng Nguyễn Văn Quảng khẳng định Trường Hy Vọng là công trình nhân văn sâu sắc của Chủ tịch FPT Trương Gia Bình và cộng sự, với sứ mệnh nuôi dưỡng, giáo dục những nạn nhân thiệt thòi nhất trong đại dịch Covid-19. Đây là nghĩa cử cao đẹp, thể hiện truyền thống tương thân tương ái và mục tiêu “không để ai bị bỏ lại phía sau”, là điểm tựa tinh thần cho các em vượt qua mất mát.

“Với cơ sở vật chất khang trang, trường là mái nhà chung, tiếp thêm sức mạnh để các em sống đẹp, sống có ích. Đà Nẵng không phải nơi các em sinh ra nhưng là nơi các em được yêu thương, đùm bọc”, ông Quảng nói, tin rằng với kinh nghiệm quản lý và đào tạo toàn diện của FPT, Trường Hy Vọng sẽ mang đến môi trường học tập, sinh hoạt an toàn, hiện đại, giúp các em tự tin, hạnh phúc, đồng thời là mô hình đáng để ngành giáo dục học tập.

Chủ tịch Tập đoàn FPT, ông Trương Gia Bình nói Trường Hy Vọng là ngôi trường biến đau thương thành sức mạnh. Hơn 4 năm trước, khi đại dịch Covid-19 cướp đi người thân của các em, chính quyền, các tổ chức thiện nguyện, FPT và Quỹ Hy vọng đã chung tay đón các em về, che chở, chăm sóc và nuôi dưỡng. Ngôi trường mới là một trong nỗ lực minh chứng cho điều này.

Ông Bình gửi lời cảm ơn đến các tổ chức, cá nhân đã góp phần xây dựng ngôi trường đầy đủ cơ sở vật chất, đồng thời cảm ơn chính các em, những Hopers, vì đã mang lại niềm vui, sự gắn bó và ý nghĩa cho thầy cô, những người FPT và cả cộng đồng.

Chủ tịch FPT mong mỏi nỗi đau không mất đi, nhưng có thể trở thành sức mạnh để vượt qua thử thách, sống tử tế, yêu thương và cống hiến. “Trường Hy Vọng là nơi để các em chia sẻ, nâng đỡ nhau, biến mất mát thành động lực, và mang yêu thương trả lại cho cộng đồng”, ông nói thêm.

Ngôi trường mới khang trang với một khối nhà là lớp học các môn ngoại khóa, năng khiếu…, khối còn lại là khu nội trú (có một tầng hầm để xe). Trường còn có thư viện, nhà đa năng, phòng ở chuyên gia… Tập đoàn FPT đầu tư 200 tỷ đồng cho dự án, khởi công tháng 9/2023.

Trong khuôn viên trường được sắp đặt những tranh vẽ, hình ảnh kể câu chuyện về chính các học sinh; trồng nhiều cây xanh, trong đó chủ yếu là cây ăn quả.

Trường dành một góc vườn để trồng cây tùng La hán, được mua từ đúng số tiền 50 triệu đồng ngài Ogawa Takeo (Nhật Bản) tặng cho Trường Hy Vọng, hứa sẽ đến vào dịp khánh thành trường, nhưng đã lỡ hẹn và về bên kia thế giới.

Nhà trường đã trồng cây như lời hứa, đặt thêm biển tên của ông và cùng kể câu chuyện về giữ lời hứa, yêu thương, biết ơn vào những điều tốt đẹp.

Lễ khánh thành Trường Hy Vọng không tổ chức nghi thức cắt băng như thường thấy, thay vào đó, các đại biểu tham dự đã cùng các Hopers phóng lên bầu trời những cánh máy bay giấy.

Theo đại diện nhà trường, mỗi cánh bay là một lời nhắn gửi, một giấc mơ đang lớn lên từng ngày hướng về một tương lai tươi sáng, rộng mở ở phía trước cho chính các em nhỏ.

Trước đó, ngày 7/8, Tập đoàn FPT, Quỹ Hy Vọng đã tặng món quà cho các học sinh Trường Hy Vọng là một thư viện với hơn 10.000 đầu sách, trước thềm khánh thành ngôi trường mới, đến dự có nhà văn Bình Ca – tác giả cuốn Quân khu Nam Đồng, ông Nguyễn Mạnh Hùng – Chủ tịch Thái Hà Books…

Thư viện Hy vọng khởi nguồn từ ước mơ và mong muốn của các bạn nhỏ, được nhà văn Bình Ca và hoa hậu H’Hen Niê gieo mầm trong chương trình “Ga tàu Hy vọng” số đầu tiên. Để thực hiện hóa ước mơ này, Công đoàn FPT đã phát động chiến dịch “Sách Hy vọng” và tiếp nhận sách trên toàn quốc.

Ngoài ra, Trường Hy Vọng cũng đã ký kết hợp tác với nhiều tổ chức khác để các em nhỏ được tiếp cận với nhiều chương trình đào tạo chất lượng, giúp các em phát triển toàn diện về thể chất, tinh thần, học tập, kỹ năng mềm…

Nguyễn Đông