Tết trong vòng lặp thiếu thốn

Đinh Văn Bốp (10 tuổi, xã Sơn Hà, Quảng Ngãi) tưởng tượng Tết sẽ có thịt heo luộc ăn với mì tôm, và ước năm nay có đoàn từ thiện về, tặng hai anh em ba bộ quần áo như năm ngoái.

Gần Tết, Bốp bàn với bạn bè đi bắt rắn – một món ăn phổ biến của người H’rê. Năm ngoái, bọn trẻ bẫy được vài con rắn ven ruộng, nhà chúng có thêm món cho ngày Tết.

Bố Bốp “không có kế hoạch tương lai”. Người mẹ cũng “không biết mơ ước cái gì”. Nếu có điều kiện, chị muốn mua một con gà luộc để cúng, một cân thịt heo, ít bánh kẹo cho hai đứa con, một cân bún và vài cái bánh tét. Hai đứa nhỏ có quần áo mới, còn ba mẹ “nếu mà có thì cũng được”.

Cái nghèo khiến Tết của gia đình Bốp ngày càng giản lược. Từ lâu, họ không còn ăn Tết truyền thống của người H’rê, mà gộp với Tết Nguyên đán hơn một tháng sau đó. Dân tộc thiểu số này hiện có gần 150.000 người, tính đến 2019, chủ yếu sinh sống ở miền núi Quảng Ngãi – nhiều nhất là tại xã Sơn Hà. Đây cũng là một trong những vùng nghèo nhất tỉnh.

Những phụ huynh thiếu cơ hội việc làm, cộng thêm điều kiện sống khó khăn bởi thiên tai, không thể nhìn xa hơn ba bữa ăn hàng ngày. Họ không đủ quan tâm đến học hành và sức khỏe của con cái. Hầu hết bọn trẻ tự lớn lên như những cây keo giữa rừng, nếu không có sự chăm lo của thầy cô, chúng có nguy cơ tiếp tục chìm sâu trong vòng lặp đói nghèo và thất học.

Dưới chân núi lở

Hơn một năm trước, khi cô giáo đang đứng lớp, chị Đinh Thị Chinh (29 tuổi) – mẹ Bốp – bỗng chạy vào, khóc bù non bù nước: “Bây giờ em sẽ mua thuốc cho 4 người nhà em uống chết cả chứ không còn đường nào”.

Cả gia đình chị Chinh bị đuổi khỏi nhà chồng.

Năm 2013, chị lấy chồng – anh Đinh Văn Dương (31 tuổi) – sinh ra đứa con đầu lòng bị não úng thủy và bại liệt, chỉ bò chứ không đi được. Hai năm sau, họ sinh đứa thứ hai – Bốp – bị viêm mao mạch dị ứng, nếu không uống thuốc hàng ngày, em sẽ nôn ra máu và bị máu đông.

Năm Bốp mới sinh, chồng chị cùng vài người đi nhặt thuốc nổ ở mỏ khai thác đá cách nhà 20 km, rồi đem mìn tự chế đánh bắt cá ở sông để ra chợ bán. Một ngày anh bắt được 3-5 kg cá, bán được 100-200 nghìn đồng. Hôm ấy, anh chỉ nhớ rút mìn ra định quăng thì nổ, tỉnh dậy trong bệnh viện.

Đang ở nhà chăm hai con nhỏ, công an xã đến gọi chị Chinh, báo gọn lỏn: “Anh bị mìn rồi”. Đến bờ suối, chồng chị nằm trên bãi cát, không còn biết gì, đã mất hai bàn tay, hai mắt và toàn thân trên đầy máu và đất cát. Chị hoảng loạn, chỉ khóc.

Người vợ theo xe cấp cứu xuống Bệnh viện đa khoa Quảng Ngãi nuôi chồng một tháng rưỡi. Trong bệnh viện, anh Dương tỉnh dậy không còn nhìn thấy, chỉ nghe được. Toàn thân trên bỏng sâu, phổi hỏng một phần nên suy hô hấp. Mấy tháng sau mắt anh mới nhìn được, nhưng rất mờ vì bị đục thủy tinh thể.

Sau sự cố, người mẹ mới sinh trở thành lao động chính trong nhà có ba người bệnh. Tất cả 12 người, gồm cha mẹ chồng, anh chị em chồng và gia đình bốn người chen chúc trong ngôi nhà cấp 4 lụp xụp chưa đầy 30 m2.

Một ngày, cha mẹ chồng đuổi 4 người nhà chị ra khỏi nhà vì “không kiếm ra tiền”. Chị không còn biết cầu cứu ai, đành chạy đến chỗ cô Đạt.

Thương hoàn cảnh gia đình, cô giáo xin cho gia đình ở tạm trong nhà văn hóa thôn trên đồi Nước Nia, rồi đi xin huyện, xã và các đơn vị quyên góp để mua một miếng đất, xây căn nhà 50 m2.

Ngôi nhà nằm gần cuối con đường độc đạo xuyên qua thôn, có mảnh vườn nhỏ phía sau để nuôi thêm vài con gà, vịt. Tháng 4/2025 được vào nhà mới, hai vợ chồng đều khóc. Họ không bao giờ dám nghĩ đến một mái nhà.

Hàng ngày, anh Dương ở nhà trông con trai cả, chị Chinh đưa đón Bốp đi học và xuống thị trấn cách đó gần chục km, ai thuê gì làm đó. Tiền công mỗi ngày được 130 nghìn đồng.

Từ một đứa trẻ lúc nào cũng sợ sệt vì không có nhà, thiếu cơm ăn áo mặc, Bốp cười nhiều hơn và học hành chăm chỉ.

Niềm vui của cậu bé không được lâu.

Nửa đêm một ngày cuối tháng 10 năm ngoái, tảng núi ụp xuống nổ “bùm” như một quả bom, 4 người dắt díu nhau chạy bộ gần 5 km đến nhà văn hóa thôn. Đất lở trên núi đã trùm kín đoạn đường liên xã và xô đổ cổng nhà Bốp, vẫn tiếp tục rơi xuống dù đã hết mùa mưa bão.

Ngôi nhà có thể bị thiên nhiên cướp mất bất cứ lúc nào. Hai vợ chồng lại không có công việc ổn định, cuộc sống cứ bấp bênh mãi.

Theo báo cáo của UBND xã Sơn Hà năm 2025, toàn xã có trên 1.200 lao động làm việc tại 650 cơ sở sản xuất tiểu thủ công nghiệp, trên tổng dân số hơn 20.000 người. Số còn lại là lao động tự do.

Thiếu việc làm và thu nhập khiến cái ăn còn chưa đủ, việc chăm lo học hành và khám sức khỏe trở thành vấn đề phụ.

Cuộc “mặc cả” 15 cân gạo

“Hôm ni sao không thấy em Kiều đến lớp?”, cô giáo hỏi người cha đang ngồi hút thuốc trước nhà sàn.

“Không có người, phải giữ em cô ơi”, anh Đinh Văn Trâm (40 tuổi) – cha Kiều – đáp.

“Kiều nó học được chứ không phải như mấy em khác”, cô giáo nói, “anh chị phải cho em đi học. Có cái chữ sau này em nó đỡ cực. Nếu còn cho em nghỉ là cô sẽ báo nhà trường cắt 15 cân gạo và tiền đi học”.

Nghe đến cắt gạo, hai phụ huynh liền “dạ”, hứa từ hôm sau cho con gái lớn đến trường.

Cha Kiều không biết chữ. Công việc từ nhỏ đến lớn là “ai kêu gì làm nấy”. Lên núi tuốt vỏ cây keo, nhổ khoai mì, làm rẫy… một ngày công được 200 nghìn đồng. Người mẹ học hết lớp ba cũng không đọc được, hay đau ốm nên thỉnh thoảng mới đi làm cùng chồng. Mỗi tháng hai vợ chồng kiếm được 3-4 triệu đồng.

Nước Nia là thôn đặc biệt khó khăn vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Theo Nghị định 66/2025 về chính sách cho trẻ em, học sinh những vùng khó khăn, ba đứa trẻ nhà họ được hưởng tổng cộng 30 cân gạo và 2,8 triệu đồng tiền ăn, ở, sinh hoạt phí để duy trì việc học mỗi tháng.

Việc đi học của ba đứa trẻ vô tình kiêm thêm nhiệm vụ kiếm gạo và tiền cho gia đình 6 người. Song, thỉnh thoảng ba chị em vẫn vắng lớp vì không có ai chở đi học, hay nhà thiếu người giặt giũ, nấu cơm.

Dù “đòi” được trò đến lớp, cô Đạt cũng không dám chắc em còn duy trì việc học được bao lâu.

Khi mang thai Kiều, chị Hồ Thị Trâm (36 tuổi) không biết mình nhiễm ký sinh trùng Toxoplasma và truyền sang thai nhi. Đây là một biến chứng nguy hiểm, nguy cơ gây mù lòa rất cao. Vì không được điều trị sớm, bệnh đã tiến triển sâu trên mắt em.

Chị Trâm kể, hồi ba tháng tuổi đã thấy con không nhìn bình thường. Hai con ngươi bị lệch. Năm Kiều lớp một, đoàn từ thiện về khám mắt cho học sinh ở xã, họ nói mắt em khi đó có khả năng điều trị được, nhưng “không có tiền” nên bố mẹ đành để đó.

Kiều nấu cơm phải gí sát mặt vào bếp lửa, quét nhà, rửa chén cũng cúi gập người xuống để nhìn. Em không thể leo đồi vì bị lóa mắt.

Năm lớp 4, thấy trò thường xuyên viết nhầm chữ trên bảng dù ngồi bàn đầu, cô giáo chủ nhiệm chở Kiều vượt hơn 60 km bằng xe máy đường núi xuống Quảng Ngãi khám. Bác sĩ kết luận “không còn can thiệp được”, khuyên cô làm hồ sơ đề nghị địa phương cho em được hưởng chế độ khuyết tật.

Mang giấy tờ về, cô đưa cho cha mẹ Kiều, dặn ra xã nộp. Nhưng “không biết đọc sao”, họ cất đi.

Năm học này, cô giáo lại thấy Kiều thường viết nhầm. Một nhóm thiện nguyện hỗ trợ xe và kinh phí cho em đi Bệnh viện Mắt Đà Nẵng khám hồi đầu tháng 1, bác sĩ kết luận đã quá trễ.

Tiến sĩ, bác sĩ Hoàng Thanh Tùng, Bệnh viện Đại học Y Hà Nội, cho biết Kiều có nhiễm trùng bẩm sinh ở võng mạc. Thị lực của em yếu, dưới mức 1/10, nhưng giờ đã sang giai đoạn di chứng nên không còn cơ hội cải thiện. Nếu may mắn, mắt em sẽ giữ như vậy, nhiều trường hợp tương tự bị lòa dần.

Cô giáo giấu không nói với Kiều, chỉ dặn cha mẹ ra xã làm hồ sơ xác nhận khuyết tật, mong có thêm chút tiền trang trải cho gia đình bữa đói bữa no.

Ngôi nhà sàn bằng gỗ, đã thủng nhiều chỗ của gia đình Kiều chơ vơ trên khoảnh đất kẹp giữa một bên là vực suối, một bên là núi, nước đã ăn lẹm vào gần chân cột. Con suối Nước Nia mùa lũ chỉ liếm nhẹ là nuốt cả cơ ngơi của họ vào dòng chảy đục ngầu. Từ cửa nhà sàn nhìn qua đường, một vách núi đất dựng đứng, trơ khấc, có thể ập xuống bất cứ lúc nào, lấp kín con đường và nơi ở của 6 người. Điện lưới quốc gia, nước sạch và sóng điện thoại chưa vươn tới đây.

Đứa con đầu, anh của Kiều, đã bỏ học. Trường cấp hai dưới thị trấn cách nhà 15 km đường núi cua tay áo. Cậu không có xe đi học và xấu hổ với chúng bạn vì không đủ tiền mua sách vở, quần áo.

Những ngày cha mẹ đi làm thuê, có khi ở rẫy tối không về, mấy đứa trẻ tự thổi bếp củi, nấu nồi cơm to ăn cả ngày. Đói thì bới chén cơm ăn với nước tương, nước mắm hay đường. Nhà có mì tôm thì chế một gói làm thức ăn.

Đầu giờ học mỗi sáng, cô giáo thường hỏi “các con ăn sáng chưa?”, trong lớp Kiều ngày nào cũng ít nhất 1/3 bạn không ăn sáng. Những bữa đói bữa no khiến con bé gần như không lớn, ba năm học vẫn vừa một bộ đồng phục. Kiều thường đến lớp trong bộ quần áo lấm lem có khi mặc từ hôm trước, mắt đầy ghèn và nước mũi lòng thòng. Có hôm, đầu tóc em bết quá, ngồi học mà gãi miết, cô phải đưa ra vòi nước gội đầu, bắt chấy.

Cả nhà chỉ có một chiếc xe máy Tàu nát để bố đi làm. Những ngày không có phương tiện, đứa chị mắt kém dẫn hai đứa em như “trứng gà trứng vịt” đi bộ hơn 7 km đến điểm trường Nước Nia, trưa lại đi bộ về, mỗi lần một tiếng. Có khi đi qua đoạn sạt lở, những cục đất đá liên tục rơi rào rạt, ba chị em hò nhau chạy thật nhanh.

Kiều rất sợ đất lở, nước suối dâng nhanh “sẽ không chạy kịp”. Hôm nào trời mưa to, sấm sét, ba đứa nhỏ vào nhà người ta ở ven đường “xin trốn sét”. Nhưng em sợ phải nghỉ học hơn. Em muốn lớn lên làm cô giáo dạy cho trẻ em đồng bào mình.

“Con thích đến trường hơn thích Tết”.

Em không biết rằng, nếu không có phép màu nào xảy ra, đôi mắt sẽ bị cướp đi ánh sáng. Vài năm nữa thôi, việc đi lại với em cũng là cả vấn đề.

Theo báo cáo 2025 của UBND Quảng Ngãi, số hộ nghèo và cận nghèo của xã Sơn Hà là 267 trong tổng số 5.234 hộ, tức cứ 100 hộ thì có hơn 5 hộ nghèo. Nguyên nhân nghèo được nhận định “do 4 không”: Không đất sản xuất, không vốn, không phương tiện và kiến thức về sản xuất, không có kỹ năng lao động hoặc trong nhà có người ốm đau, bệnh nặng, tai nạn…

UBND xã Sơn Hà đánh giá việc thực hiện các chính sách xã hội, giải quyết việc làm, giảm nghèo, đạt kết quả chưa cao. Tỷ lệ hộ nghèo tuy giảm trong năm qua nhưng nguy cơ tái nghèo còn cao.

Ba mẹ của Bốp, Kiều đều muốn thoát khỏi vòng lặp đói nghèo. Nhưng họ chưa biết làm thế nào, chỉ có thể chờ người ta thuê làm việc thời vụ hoặc những đợt từ thiện, hỗ trợ từ xã.

Kiều ước Tết này có chiếc váy màu trắng và vàng để em có thể ngắm nhìn khi còn thấy. Mắt cô bé 9 tuổi nguy cơ lòa dần.

Cô bé cũng ước anh trai cùng hai đứa em mỗi người có một bộ quần áo và đôi dép nhựa, một lọ hoa cúc cho bố mẹ vui. Nhưng chỉ là ước thế thôi, bố mẹ bảo chưa có. Có thịt ăn coi như đã là có Tết.

Nội dung: Hồng Phúc
Ảnh: Phùng Tiên

Vì bạn đã đọc đến đây, chúng tôi có một gợi ý: Quỹ Hy vọng – báo VnExpress – đang thực hiện chương trình “Tết Hy Vọng” dành cho những hoàn cảnh khó khăn. Với họ, mọi sự chung tay đều góp phần đem đến cho họ một cái Tết ấm áp hơn.