Những căn nhà ‘khuyết’ nơi rốn lũ

Sau lũ, ký ức của cụ Đinh Thị Thục (78 tuổi) dừng lại ở bữa cơm cuối với con. Mỗi sáng ra chợ, cụ mua và nấu đúng món ông thích, dọn mâm đặt trước di ảnh, như thể ông vẫn còn đâu đây.

“Hôm nay mẹ ngủ không được nên ra chợ sớm. Con ở nhà, để mẹ mua gì đó con thích”, cụ Thục thủ thỉ.

5h sáng một ngày cuối tháng 1, gió bấc thốc từng cơn qua cánh đồng trống ở thôn Phú Hội (xã Tuy An Đông, Đăk Lăk). Cụ khoác áo len, đứng lặng lẽ giữa gian phòng nơi đặt hai chiếc bàn thờ – của người chồng mất cách đây 6 năm, và con trai cả mới ra đi hơn một tháng rưỡi.

Ông Nguyễn Minh (55 tuổi) là một trong 12 người thiệt mạng đợt lũ tháng 11 năm ngoái ở xã Tuy An Đông, nơi có số người chết nhiều thứ hai tỉnh Đăk Lăk, sau xã Hòa Thịnh.

Trong căn nhà nhỏ ở thôn Phú Hội, dư âm của nỗi đau hậu lũ vẫn hiện lên dai dẳng trên mâm cơm “khuyết người” của cụ Thục. Càng về gần Tết, ký ức về những bữa cơm gia đình quây quần càng làm cụ thêm nhớ con.

Bữa cơm cuối

“Má còn cơm không, cho con một chén. Tối qua nhai có mấy hột đậu phộng”, cụ Thục thuật lại lời con sáng 20/11, sau đêm lũ dữ quét qua xã Tuy An Đông. Ông Minh về nhà trong bộ đồ ướt sũng, mắt thâm quầng vì thức trắng. Lũ dâng cao, ông phải bám trên gian thờ cả đêm. Nước vừa hạ, ông lội sang nhà mẹ, cách chừng 200 m, xin chén cơm trắng ăn với mắm ruốc.

“Có vậy mà nó cũng ăn hì hục”, cụ nhớ lại.

Vớt được một con gà không bị lũ cuốn trôi, ông vặt lông rồi mang sang nhà em gái ở thôn trên – nơi còn điện, để gửi cấp đông. Ông định chờ lũ rút hẳn sẽ chuyển gà cho con trai đang học ở thành phố.

Thế nhưng, tai ương ập đến không báo trước. Trên đường sang nhà em gái, khi qua cầu, ông trượt tay lái ở đoạn nước lũ chảy xiết. Dòng nước cuốn ông đi, ba ngày sau mới tìm thấy thi thể.

Biết tin, cụ Thục khóc không dứt, nhờ con cháu chở lên nơi con gặp nạn, nhưng ai cũng can ngăn. Người nhà không cho cụ già nhìn mặt con lần cuối, vừa sợ cụ không chịu nổi, vừa sợ tiếng khóc níu chân người đã khuất.

“Nghĩ mà tội, nó chết khi bụng chưa no”, cụ kể lại.

Đều đặn mỗi ngày, cụ Thục vẫn nấu đủ ba bữa cơm cho con trai, chỉ khác lần này là mâm cơm cúng. Cụ nấu đúng món ông thích, thường là cá kho tiêu, chờ nén nhang tàn rồi hạ mâm, ăn phần còn lại như một thói quen đã thành nếp: “Con ăn xong rồi tới mẹ”.

Trong căn nhà trống trải, cụ vẫn sống theo nhịp điệu như lúc con trai còn sống. Tầm 6h sáng, ông thường ghé qua, rót tách trà nóng, hỏi thăm má đôi câu rồi lên rẫy cho bò ăn. Chiều dắt bò về chuồng, ông lại tạt sang, ngồi chơi với má cho “vui nhà vui cửa”.

“Nhớ thằng này hoài vì nó xin mình đủ chuyện”, cụ Thục cười, ánh mắt khắc khoải.

Cụ có 5 người con, 4 trai 1 gái, trong đó ông Minh ở gần cụ nhất. Những người còn lại đi làm ăn xa, có người vào tận miền Nam lập nghiệp. Cụ Thục mất mẹ từ lúc mới lọt lòng. Đến lượt mình, cụ gắng bù cho con tình thương từng thiếu.

Hồi nhỏ, có thời gian ông Minh học trong thị trấn, cách nhà 15 km, cả tuần mới về một lần. Mỗi lần có dịp ở nhà, ông nhổ đậu phộng, thắng kẹo, nấu cơm rồi đem lên rẫy cho mẹ ăn trưa.

Dù nhà cách biển chừng một cây số, ông sợ nước nên không tập bơi. Có lần thử theo tàu đánh cá, được một tuần thì “sóng dập tơi tả”, ông lại quay về bờ, lên rẫy chặt củi, chăn bò, ai mướn gì làm nấy.

“Cuối cùng nó cũng theo nghiệp làm nông”, cụ kể.

Thấy con vất vả, cụ có gì cũng để dành, từ chai nước mắm, hũ muối đến bó hành, tép tỏi…, để sẵn trong nhà, ông qua xin là có.

Cụ Thục từng gửi gắm con trai lo phần mồ mả khi mình nhắm mắt, để cụ được chôn cất cạnh chồng. Nhưng lời hứa ấy chưa kịp trọn, ông đã đi trước, để lại cụ sống tiếp trong nỗi khắc khoải nhớ mong.

Gánh nợ

4h30 chiều, nắng phủ lên những ngôi mộ đá ở nghĩa trang nhà thờ Mằng Lăng, thôn Phú Thịnh (xã Tuy An Đông, Đăk Lăk) một lớp cam nhạt. Ba người ngồi trên ba mộ phần vừa xây, loay hoay phủi bụi trên di ảnh. Chị Lê Thị Kim Ngân (40 tuổi) mất chồng. Vợ chồng em ruột chị thì mất hai con vào tháng 11/2025.

Ba nấm mộ đứng cạnh nhau. Người sống trò chuyện với người khuất bằng chén nước, bông hoa và vài bịch bánh. Trước mặt họ là dòng sông Phú Ngân, nơi cuốn đi những “gia tài quý giá nhất”.

Ngày 19/11, đứng trên ngôi nhà hai tầng nhìn lũ cuồn cuộn bên dưới, chị Ngân chạy ra nhờ chiếc cano cứu hộ: “Trong kia có ông bà già lớn tuổi với hai đứa nhỏ, mấy em vào đưa họ ra dùm chị”. Nhưng nước xiết quá, không ai dám liều.

Thấy vợ rối, anh Khánh trấn an: “Ngân ở lại lo thằng con mình, nó thấy nước là ham lắm. Tui đi đón hai đứa kia về cho”. Nói rồi, anh chan nước mắm ăn vội với cơm, khoác áo mưa, xuất phát. Trong lúc anh đi, chị lẩm nhẩm lời kinh cầu bình an.

Anh vào đón được hai đứa nhỏ, nhưng vừa quay ra, chiếc ghe chở ba dượng cháu lật ngay trước mắt. Trong làn nước, chị chỉ thấy ba cái đầu nhấp nhô, nhưng không thể làm gì. Anh Khánh gắng đẩy hai đứa nhỏ lên để thở, nhưng cũng kiệt sức. Cả ba chìm dần, rồi mất hút.

“Mình khóc như chết đi sống lại”, chị Ngân nhớ lại.

Hay tin hai con mất, vợ chồng em gái chị vội vã từ TP HCM về quê. Ba ngày sau, người ta tìm thấy thi thể ba dượng cháu trên cánh đồng cách nhà 300 m.

“Trời khiến cả ba nằm gần nhau, không trôi mất xác”, chị nói.

Khi đưa chồng về nhà, người anh “tím như mồng tơi”. Chị tựa đầu anh vào vai, lau bùn trên cơ thể, quấn chiếc mền thay cho quần áo đã bị nước lũ xé toạc, rồi cứ thế đưa anh đi chôn.

Tối đó, đứa con trai đầu 10 tuổi cứ đấm thùm thụp vào ngực khi thấy mẹ khóc. Chị Ngân nói đó là cách con thể hiện sự bất lực. Cậu mắc rối loạn phổ tự kỷ, căn bệnh chị gọi là “bệnh nhà giàu”. Còn đứa con gái thứ hai mới 2 tuổi, quen mùi ba ngủ kế bên, nay không còn nữa, cô bé cứ khóc mãi.

Hơn 2 tháng nay, mỗi sáng, chị Ngân đều pha nước ấm với bột nghệ đặt lên bàn thờ chồng, rồi mở cửa nhà để bàn thờ hướng ra chiếc xe công nông 40 triệu – tài sản cuối cùng anh để lại.

Từ ngày sinh con gái thứ hai, chị chỉ ở nhà chăm con, gia đình còn duy nhất nguồn thu nhập từ anh Khánh. Anh “có chí làm ăn”, ai thuê gì làm nấy, từ chở cát đến múc đất, về nhà lại lo bò, gà vịt. Những đồng tiền góp nhặt ấy dồn vào thuốc thang cho con trai cả, sữa tã cho cái gái út, và bữa cơm trong nhà.

Anh mất, kế sinh nhai cũng đứt theo.

Chị Ngân trở thành trụ cột chính. Chị xoay xở trả những khoản nợ còn dang dở trước Tết. Nhưng trả xong, người phụ nữ mấy năm ở nhà lo bếp núc vẫn chưa biết bấu víu vào đâu cho chặng đường tới, nhất là để con trai tiếp tục học can thiệp, hỗ trợ trẻ tự kỷ. Mỗi giờ khoảng 150.000 đồng, gửi vài tháng đã “ngốn” hơn 20 triệu.

“Mình làm thuê làm mướn chịu gì nổi”, chị tâm sự.

Khó chồng khó, nhưng chị quyết không bán chiếc công nông của chồng. Chị phủ tấm bạt cho khỏi bụi, để nó nằm nguyên trong tầm mắt bàn thờ, cho anh được “thấy”.

“Nó không chỉ là cái xe, mà là cả đời vất vả của chồng mình. Không bán được”, chị bảo.

Tết “tối thiểu”

“Sau những mất mát, nhiều gia đình vẫn cố xoay xở một cái Tết tối thiểu”, ông Trần Văn Biên, Chủ tịch UBND xã Tuy An Đông, nói. Tết “tối thiểu” là đủ bữa ăn, đủ áo mặc, nhà có người mất thì thêm nén hương, mâm cơm cúng để giữ phần đoàn viên còn lại.

Theo thống kê của xã, đợt lũ gây thiệt hại khoảng 8,6 tỷ đồng. Khoảng 50 ha ruộng bị bồi lấp do đất đá tràn về, 15,5 tấn lúa của người dân và hợp tác xã bị ngấm nước, hư hại, riêng 94 ha lúa vụ tháng 10 đến 12 mất trắng. Những cánh đồng ở Tuy An Đông từng đầy đặn mùi lúa chín mỗi vụ đông xuân, nay gieo sạ trễ hơn cả tháng. Nhiều nhà chưa kịp có vụ mùa để xoay xở tiền nong khi Tết cận kề.

Lũ làm hư gạo nếp, cuốn theo cả lúa giống, xoong nồi. Suốt hai tháng qua, bữa cơm thường ngày và mâm cơm cúng con của cụ Thục đều nấu bằng gạo từ thiện.

“Tết thiếu tiền, gạo thì có thể xoay xở được, chứ người thì làm sao”, cụ Thục ngậm ngùi, dáng vẻ u hoài đi vào căn bếp trống.

Mọi năm, những ngày này, cụ Thục đã dần chuẩn bị gạo nếp để gói bánh tét. Tầm 6h chiều, cụ bắt đầu gói, đến 8-9 giờ tối mới xong. Gà vừa gáy lại dậy nhóm bếp, luộc bánh tét. Đến chiều vớt ra, các con chia nhau xách về nhà. Cả ngày ngủ chập chờn, nhưng cụ chẳng thấy mệt.

Ông Minh hay đứng ngó nghiêng, bảo “chừng nào má gói không nổi thì con gói”. Nhưng năm nay, ông chẳng thể thực hiện lời hứa ấy nữa.

“Năm nay mệt rồi, không làm gì nữa”, cụ nói.

Chồng mất, căn bếp nhà chị Ngân cũng ít khi đỏ lửa. Chị nấu cầm chừng bữa sáng, bữa trưa cho hai con, chiều sang phía ngoại ăn nhờ. Tối lại trở về, giăng mùng ngủ trước bàn thờ chồng – vòng lặp kéo dài gần hai tháng nay. Chỉ những đêm rét cắt da, chị mới lầm lũi vào phòng.

Mấy năm trước, cứ cận Tết là người đi làm xa trong thôn lục tục về. Xóm vốn thưa bỗng dày lên tiếng cười nói, trẻ con chạy đầu này đầu nọ, ríu rít bàn chuyện áo mới, bánh mứt. Năm nay, đồ Tết của tụi nhỏ nhà chị Ngân là vài bộ quần áo từ thiện gửi đến sau mùa lũ. Chị lựa được cho con gái chiếc váy màu xanh ngọc bích.

Chị Ngân dặn con gái nhìn ba thật kỹ, sợ con còn nhỏ rồi sẽ quên mặt. Chiều nào, đứa bé 2 tuổi cũng đứng trước bàn thờ, nghiêm trang lặp lại động tác quen thuộc bằng giọng véo von: “Con chào ba nha”.

Mỗi lần nghe tiếng chào của con, chị Ngân lại quặn lòng. Chị chưa từng nghĩ đến một ngày, anh không thể đáp lại lời chào của con gái.

Nội dung: Phùng Tiên
Ảnh: Hoàng Việt

Vì bạn đã đọc đến đây, chúng tôi có một gợi ý: Quỹ Hy vọng – báo VnExpress – đang thực hiện chương trình “Tết Hy Vọng” dành cho những đồng bào bị thiệt hại bởi lũ lụt ở Tuy An Đông, Đăk Lăk. Với họ, mọi sự chung tay đều góp phần đem đến cho họ một cái Tết ấm áp hơn.