‘Chạy Tết’ sau lũ

Hơn hai tháng ngủ tạm trong chuồng bò, gia đình chị Hồ Thị Ngọc Trân (30 tuổi, Đăk Lăk) vẫn giật mình mỗi khi mái tôn va vào gió – âm thanh gợi lại lúc nhà sập. Sau lũ, họ quyết dựng lại mái nhà mong kịp an cư đón Tết.

Sau khi hai căn nhà sập trong trận lũ tháng 11/2025, tiến độ nhà mới trở thành mốc thời gian quan trọng nhất của gia đình chị Trân (thôn Hà Yến, xã Tuy An Đông).

Trong hai tháng, hai mái ấm mới “lớn lên” từng ngày, từ lúc dọn bùn cát, đổ móng, lên tường, lợp mái… đến khi mùi sơn mới đủ át mùi bùn cũ. Công trình được thi công gấp từ những ngày còn mưa dầm. Ban đầu, hơn chục bộ đội tới giúp dọn bùn, đẩy cát lấp kín sân, phần còn lại chị Trân phải thuê xe chở đi mới tạm sạch.

Giữa tháng 1, giấc mơ an cư thành hình. Trong phòng chỉ có chiếc giường kê tạm và vài túi quần áo, còn lại để trống vì chưa kịp sắm sửa. Với chị Trân, khoảng trống ấy vẫn tốt hơn đống đổ nát ngoài sân ngày lũ rút.

“Đồ đạc thiếu cũng được, từ từ rồi tính, miễn là có nhà để về”, chị nói.

Đăk Lăk là tỉnh chịu thiệt hại nặng nề nhất do thiên tai trong năm 2025 khi trận lũ lịch sử hồi tháng 11 khiến 113 người tử nạn, gây thiệt hại ước tính hơn 4.500 tỷ đồng. Hai tháng sau lũ, người dân nơi đây vẫn đang “chạy đua” phục hồi nhà cửa, sinh kế để kịp đón một cái Tết “tối thiểu”.

An cư

Rạng sáng 20/11, giữa cơn mưa chưa dứt, một tiếng “đùng” vang lên. Tường nhà chị Trân nứt toác rồi đổ sập, dòng nước xiết ập vào, cuốn phăng hơn 50 bao lúa chị tính dành bán dịp Tết. Buộc vội con vào người, chị lần mò trong nước đục ra sân, bấu lấy cây mít trước nhà, treo mình suốt đêm chờ nước rút.

Cách một chái, nhà ba mẹ chị cũng không trụ nổi. Cả nhà căng dây lần qua chuồng bò để tránh bị vùi. Trong hỗn loạn, hai bên đều tưởng đã mất nhau, đến khi nước rút mới í ới gọi, lần theo tiếng đáp giữa đổ nát.

“Nghe tiếng nhau mừng đứng tim, cứ tưởng nhà không còn ai sống để nhang khói”, chị Trân kể.

Gia đình chị Trân thuộc 18 hộ sập nhà ở xã Tuy An Đông (Đăk Lăk) trong đợt lũ tháng 11/2025. Cả xã thiệt hại hơn 1.000 tỷ đồng sau thiên tai.

Sau lũ, nhà chị Trân và nhà ba mẹ được đưa vào chiến dịch Quang Trung – chương trình xây mới nhà sập, sửa nhà hư hỏng cho người dân vùng thiên tai trước Tết Bính Ngọ. Mỗi hộ được hỗ trợ 170 triệu đồng, chị Trân dựng nhà theo mẫu của chương trình, còn ba chị vay họ hàng thêm gần 400 triệu đồng để làm rộng và kiên cố hơn.

Trước đó, căn nhà của chị xây gần 20 năm trước, khoảng 180 triệu đồng, nhà ba mẹ gần 300 triệu đồng, từng qua trận lũ lịch sử 2009 vẫn đứng vững. Nhưng năm nay, nước bị bụi tre chắn tạo xoáy, khoét thẳng vào móng đá khiến nền sạt hỏng.

Ám ảnh căn nhà sập, ba chị kiên quyết: “Đắt cỡ nào cũng phải dựng cái nhà thiệt chắc”.

Ba chị nâng nền cao thêm gần một mét so với nhà cũ, chi phí dự tính thêm 200 triệu vì gia cố nhiều và làm tường dày hơn. Dưới nhà, ông đúc thêm 10 trụ, chôn sâu 3,5 m, để vững vàng hơn trước lũ.

Ban ngày gia đình cấp tốc xây nhà, tối ngủ trong chuồng bò, chỉ cần tấm tôn va vào gió là cả nhà thức trắng. Các đoàn đến khảo sát nhà cũ, ông đều không cho vào, sợ những mảnh tường còn lại rơi trúng họ.

Giữa tháng 1, chị Trân nhận bàn giao căn nhà mới và dọn vào ở cùng con, còn nhà ba mẹ vẫn “chạy” tiến độ để kịp xong trước Tết.

Bữa cơm của chị vẫn ở lều tạm được dựng sau lũ, cùng với ba mẹ. Cả nhà dùng chung một bếp còn sót lại, kê tạm trong chuồng bò, gạo chủ yếu nhờ các đoàn cứu trợ, chắt chiu từng bữa. Bao lúa trôi sạch, quanh xóm người ta đã bắt đầu cải tạo đất, gieo lại vụ, trồng hoa. Riêng gia đình chị lúc này chỉ dồn sức cho kịp có mái nhà trước Tết.

“Từ cõi chết trở về, cái gì cũng có thể từ từ dựng lại”, ba chị nói.

Trong khi những gia đình mất nhà mong sớm an cư, những hộ còn giữ được mái ấm thì lại tất bật lo lạc nghiệp.

Gieo Tết

Ông Trần Thái Quý, 57 tuổi, xã Tuy An Bắc, xếp kín trước hiên khoảng 1.000 bầu vạn thọ để kịp bán Tết. Làm hoa Tết mới hai năm, năm ngoái còn ổn, năm nay nhiều người bảo có thể “trúng” thì lũ lại ập đến bất ngờ.

“Về tới nhà, nhìn bùn ngập kín, không biết làm lại kiểu gì”, ông Quý kể.

Theo báo cáo của Sở Nông nghiệp và Môi trường Đăk Lăk, mưa lũ khiến gần 63.000 ha cây ngắn ngày và hơn 100.000 ha cây lâu năm bị hư hại. Để kịp phiên chợ cuối năm, ông Quý vay gấp 15 triệu đồng tiền giống mong cứu vụ hoa Tết.

Ba mươi năm bám sông, nuôi bò, trồng hoa, ông Quý tưởng đã quen tính con nước. Nhưng trận lũ vừa rồi vượt khỏi mọi kinh nghiệm.

Chiều tối 19/11, nước dâng sát nền. Con trai gọi giục rời nhà vì ở lại “lên gác xép cũng chết”. Ông chạy lên nhà con gần quốc lộ thì cũng ngập đến 1,8 m. Lội tiếp lên chùa, ông bị dòng thùng phuy kẹp chân, lạnh buốt, đau đến ngất, may hàng xóm kịp kéo vào, đưa lên thay đồ, cho ăn uống.

“Nước siết, lạnh buốt, cano còn khó chạy, chỉ biết bỏ của chạy lấy người”, người đàn ông từng theo cano đi cứu hộ mùa lũ bất lực kể.

Hai mươi ngày sau lũ, ông Quý mới về nhà vì phải chữa đôi chân bị thùng phuy kẹp. Trở lại, ông đối mặt căn nhà không điện, không nước, bùn phủ dày đến mức người bên ngoài muốn giúp cũng khó vào. Ông phải xách nước từ sông lên để lau dọn, sau đó mới có bộ đội và hàng xóm hỗ trợ.

Ròng rã gần 10 ngày, nhà mới tạm sạch. Nhưng ngày nào ông cũng phải quét, bởi đêm xuống gió lùa, lớp bùn khô vụn thành cát, bụi bay mù. Cửa trôi mất, nhà sát sông lạnh buốt, hàng xóm cho vài tấm ván che tạm các ô cửa, ông mặc chồng hai, ba lớp áo mới ngủ được.

Dọn nhà xong cũng là lúc chậm nhịp hoa Tết. Vạn thọ phải xuống giống trước Tết khoảng hai tháng, trong khi ông trở về muộn vì chấn thương, cả xóm còn ngập bùn cát. Đất ủ, trấu đều thiếu do lúa hỏng, cây khó lên dáng, bông dễ thưa và nhỏ.

“Sắp Tết rồi, trễ cũng phải ráng”, người đàn ông hy vọng gỡ được chút vốn ở phiên chợ cuối năm.

Ông dự tính bán mỗi chậu 15.000-20.000 đồng. Trong đó, tiền giống đã 13.000 đồng, lãi chừng 2.000-7.000 đồng. Năm ngoái, ông trồng 2.500 chậu, năm nay chỉ còn khoảng 1.000 chậu, kèm khoản nợ 15 triệu đồng tiền giống.

Quanh ông, nhiều nhà vườn không dám xuống giống.

“Người ta sợ lụt tiếp,” ông nói, nhìn dãy vạn thọ như nhìn một canh cược cuối năm.

Bám biển

Đầu năm nay, Trần Văn Quàng, 24 tuổi, phường Sông Cầu, Đăk Lăk, cùng người thân ủ lại lứa tôm hùm giống mới.

“Ráng để cuối năm nay cưới vợ,” Quàng cười, giọng rắn rỏi.

Cuối 2025 – đầu 2026, nhiều đám cưới ở làng chài phải hoãn vì lũ làm tôm chết sạch, kinh tế kiệt quệ, chẳng ai có tâm trạng mở tiệc.

Tiền dành dụm cho đám cưới của Quàng “bay” kha khá. Làm thuê cho dượng nuôi hơn 100 lồng tôm, anh góp 4 lồng, mất khoảng 50 triệu đồng tiền giống, còn dượng thiệt hại hơn 5 tỷ.

Giữa tháng 11 năm ngoái, lũ về dồn dập hơn 10 ngày khiến ngư dân vịnh Xuân Đài kiệt sức. Đêm 19/11, Quàng cùng dượng và hai người nữa ra bè canh đầm tôm. Phát hiện nước ngọt tràn sâu, họ hạ lồng, rồi cắt cho lồng chìm xuống, nhưng vẫn không cứu được đàn tôm bị sốc nước ngọt. Lồng cạn gần như mất trắng, lồng sâu giữ được một phần.

Sau lũ lịch sử, hơn 95% sản lượng tôm hùm (khoảng 21 triệu con) ở phường Sông Cầu ngập chết, hàng nghìn hộ thiệt hại hơn 3.000 tỷ đồng. Nghề nuôi tôm hùm ở địa phương gần như bị “xóa sổ”.

“Chủ mất tiền tỷ, người làm thuê thì mất việc”, Quàng kể.

Tôm hùm phải nuôi gần cả năm mới đến ngày bán. Mùa đắt hàng thường rơi vào giáp Tết, lúc sức mua cao nhất, cũng là nguồn thu chính của ngư dân nơi đây. Mùa Tết này, họ phải bán tháo những mẻ tôm cuối với giá rẻ hơn 15 đến 30 lần so với những năm được mùa. Tôm còn đầu chỉ khoảng 10.000 đồng mỗi kg, bỏ đầu thì tăng lên 30.000 đồng, trong khi lúc xuất bán thuận lợi có thời điểm được 700.000-890.000 đồng.

“Tôm mất mà nợ thì vẫn tới hạn”, Quàng nói.

Trong xóm, Quàng nghe có người không chịu nổi đã tự vẫn vì áp lực nợ. Chẳng rõ thực hư, nhưng anh cũng thấy lo. Đa số hộ nuôi đều vay tiền giống, tiền mồi, tiền bè, đến kỳ chủ mồi đòi, ngân hàng tới hạn, người ta lại vay chỗ này đắp chỗ kia. Nhiều người không tìm thấy lối ra.

Hai tháng qua, ngư dân nuôi tôm hùm tại vịnh Xuân Đài vẫn đang tìm cách vực dậy sau thiệt hại.

7h sáng mỗi ngày, Quàng mang hàu giống, các loại thủy hải sản như cá tạp, giáp xác (cua, ruốc) và cầu gai, được băm nhỏ ra bè làm mồi cho tôm. Sau Covid-19, phần lớn ngư dân chuyển sang tôm hùm xanh vì giống rẻ hơn, vòng nuôi ngắn hơn, tầm 7-12 tháng. Người ít vốn thì tự lặn bắt hàu làm mồi để giảm chi phí, ai vốn khá dễ xoay vòng hơn.

Quàng nhận thêm nghề làm bè, thu nhập dao động khoảng 8 triệu đồng mỗi tháng. Buổi chiều, anh tranh thủ nhận cả việc sửa ghe nhựa. Chiếc hư nặng tiền công sửa được 500.000-700.000 đồng, nhẹ khoảng 300.000-400.000 đồng.

Sau bão lũ, việc sửa chữa “quá tải”. Nhiều ghe xuồng nhựa vỡ nát, có chiếc lớn bị sóng đẩy dạt lên tận bờ, xác tàu hư hỏng phải chở bằng xe tải nhiều chuyến mới dọn hết.

“Không ít người nhìn ghe tan nát thì nản, chẳng buồn kéo về sửa”, Quàng kể.

“Làm nghề biển riết cũng quen với cực nhọc,” Quàng nói.

Là con út, anh theo nghiệp gia đình, bám biển từ năm 15 tuổi. Quàng có bảy anh trai và một chị gái, phần lớn bám bè nuôi tôm hùm, một người theo tàu đánh bắt ngoài khơi, có chuyến đi cả tháng mới về.

Sinh kế của ngư dân luôn bấp bênh vì phụ thuộc thời tiết, mùa vụ và thị trường. Riêng nghề nuôi tôm còn kéo theo rủi ro nghề nghiệp với nhóm thợ lặn bắt tôm giống ngoài khơi, lặn sâu dễ gặp nạn, để lại di chứng nặng nề, có người tàn phế, phải nằm một chỗ. Ở xóm Quàng, từng có người ra đi bỏ lại vợ con và khoản nợ căn nhà mới xây chưa kịp trả.

Biết nghề biển vừa khó vừa nhiều rủi ro, song chàng trai trẻ vẫn đam mê bám biển. Với Quàng, biển đã thành một phần đời sống. Anh chỉ mong biển bình yên thật lâu để kịp gầy dựng lại cuộc sống mới.

“Còn sức thì còn làm,” anh nói, nhìn dãy lồng mới thả như nhìn một khởi đầu chậm mà chắc, để giữ nghề và lo cho tổ ấm mới.

Nội dung: Phùng Tiên
Ảnh: Hoàng Việt

Vì bạn đã đọc đến đây, chúng tôi có một gợi ý: Quỹ Hy vọng – báo VnExpress – đang thực hiện chương trình “Tết Hy Vọng” dành cho những đồng bào bị thiệt hại bởi lũ lụt ở Tuy An Đông, Đăk Lăk. Với họ, mọi sự chung tay đều góp phần đem đến cho họ một cái Tết ấm áp hơn.